Aristo; “İnsan doğuştan bilmek ister!” Demiş. Bilgi Bakkalı, ‘bilmek’ isteyenler için yapıldı. Paylaşmaya ve eleştiriye açık, küfür, hakaret ve nefret söylemine kapalıdır. Bu Bakkal’dan çıkarken; değişmiş olarak çıkarsanız ve bilgilerin kaynağı olan kitapları merak edip okursanız amacıma ulaşmış olacağım.
Dersim hakkında sadece 120 yaşındaki ihtiyar büyükannemin anlattığı çeşitli masal ve olayları hatırlıyoruz. Büyükannem, çoğu kez Dersim Beglerine “takavor” [kral] derdi. Bundan hareketle, yarım yüzyıldan da daha geriye gidildiğinde, Dersim’in tamamen özerk olduğu sonucunu çıkarabiliriz; ancak devlet sayılacak düzenli kanunları yoktu. Sf. 155
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 155) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimliler Ermenilerin hep kendilerine dost olduklarını söyler. Hatta anlattıklarına göre, bir Ermeni papaz İmam Hüseyin’i evinde saklamış. Müslümanlar onu öldürmek istemişler ama papaz onu vermemiş. Hem de kendi yedi evladının kafasını kesip tek tek İmam Hüseyin’in başı diye göstermiş. Son evladının yüzü biraz benzermiş imama. Böylece hem İmam Hüseyin’in sağ kalmasını, hem de dini baskıdan kurtulmalarını sağlamış. Sf. 149
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 149) kitabından birebir alınmıştır.
Kızılbaşlar Osmanlıların deyişiyle Rafızi’dir. (dinsiz, batıl itikatlara inanan). Osmanlılar ise Kızılbaşlar nezdinde kokuşmuş Müslümanlardır veya tüm Kürtler nezdinde Horomlardır (Rum dölleridir). Sf.148
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 148) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimlilerin kendilerine has hekimlikleri vardır. Dersim’in dağlarında yetişen bütün otlar ismiyle ve özellikleriyle her Dersimli tarafından bilinir. Her ot veya çiçek bir hastalık içindir ve yerliler genellikle otları o hastalıkların ismiyle de anarlar. Mesela kordnug khod [siğil otu] siğili olana yedirilir ve siğil derhal yok olur. Kosi khod [uyuz otu] da hastaya yedirilir veya kaynattıkları suyla yıkadıklarında hasta iyileşiverir. Cerrahlıkta ise fazla söze gerek yok, Dersimliler birinci sırayı alır. Kılıç veya kurşun yarası için menengiç zamkı, balmumu, siyah zeytin ve başka şeyler katarak bir merhem hazırlarlar; böylece üç-dört günde yara iyileşir. Eğer kurşun vücutta kalmışsa, bir fareyi yarıp yaranın üzerine bağlarlar, dört-beş dakika geçmeden kurşun dışarı gelir; fare bulunmadığı takdirde kurşun çıkana kadar yarayı emerler. Sf. 145
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 145) kitabından birebir alınmıştır.
Dersim’de, bilhassa Dujik taraflarında çok sayıda Ermeni yaşar. Tamamen özgür ve her türlü vergiden muaf olan bu Ermeniler, Mirakyanlar olarak bilinirler. Nüfusları 7.000 kişiyi bulan Mirakyanlar savaş sırasında, her zaman hazır bekleyen, 3.000 kadar cesur, Kürtler gibi savaş deneyimi olan askere sahiptir. Sf. 131
Kadınlar erkeklerle aynı sofraya oturmaya yeltenmezler, “Yakışık almaz, kadınlar ve kızlar mütevazı olmalı,” vs. denir. Sf. 136
Erkekler genelde 15-22 yaşlarında mutlaka evlenmiş olurlar; kızlar ise 12-16 yaşlarında evlenirler.
Kızların eşini seçme ve kendisi için seçilene itiraz etme gibi hakları yoktur. Sf.138
Onun için yetişkin delikanlılara aileleri şöyle öğütlerler:
“İyi ananın kötü kızını al Bir gün yuvarlanır, döner Anası gibi olur.
Ama kötü ananın iyi kızını alma Bir gün yuvarlanır döner anası gibi olur.
Kenarına bak kumaşı al Anasına bak kızını al…” Sf.139
Kız gelin olduktan sonra, mavi veya rengârenk leçeklerle örter yüzünü ve artık damattan başka kimseyle konuşmaya hakkı yoktur. Gelin bu şekilde senelerce kimselerle konuşmaz; genelde 25-30 yıl kayınpeder ve kayınvalideye kesinlikle konuşmadan gelinlik yapar, ta ki onlar bir hediye vererek kendileriyle konuşmasına -o da çok az olur ya- izin verene dek. Sf. 143
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 131, 143) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimliler vicdanlı, merhametli, vazifelerine çok bağlı insanlardır. Güçsüze yardım etmek, fakire acımak, aç olanı doyurmak, üstü başı olmayanı giydirmek ve düşmanı affetmek veya cezalandırmak sevaptır. Sf. 129
Zaman zaman sevdiği kız yüzünden başı belada olan sevgililer olur; çeşidi dini veya siyasi aşılmaz engeller karşısında sevdikleri kızla evlenemez, bu nedenle kaçmak zorunda kalır ve Dersim’e sığınırlar. Dersimliler nice fedakârlıklarla onlara kol kanat gererler. Bazen Dersim’e sığınanın peşine düşenlerle kanlı çatışmalara da girerler. Dersimliler, ellerine düşen biri “nişanlıyım” derse, kendilerinin azılı düşmanı da olsa, ona kıymazlar. Dulları ve yetimleri kollar, hele yetimin, “yazıktır” der, kılına bile dokunmazlar. Dersimliler kadınlara karşı da çok saygılı davranırlar. Bir kadın, anında tüm Dersimlilerin silaha sarılmalarını ya da derhal silah bırakmalarını sağlayabilir. Ölüm kalım meselesi olan kanlı savaşlarda tabii kadınlar da yer alırlar. Ama yine de karşı taraf kadınlara kesin tüfek doğrultmaz, korkutmak için bile kılıç kaldırmaz, kadına silah doğrultmak veya el kaldırmak hem erkeklik için büyük ayıp, hem de çok günahtır. Sf. 130
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 129, 130) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimliler aynı zamanda güneşe, aya, çeşitli parlak yıldızlara (gezegenler), şafağa, günbatımına, havanın çeşitli durumlarına, her birine birer anlam yükleyerek huşuyla taparlar. Aynı şekilde ateşe, suya, toprağa, taşa, oduna, bitkiye, ağaca vs. de inanır, tapınırlar. Sf. 125
Kuraklık yıllarında, yeni ölmüş birinin kafasını (ölü yakınlarından gizli) keserler ve götürüp nehrin veya gölün kıyısına gömerler ki yağmur yağsın. Eğer haddinden fazla yağmur yağarsa, dursun diye, khaçergatı yağmurun altına bırakırlar. Sf. 126, 127
Gökyüzünde kuyruklu bir yıldız gözüktüğünde Tanrı’dan bir bela geleceğinin işaretidir. Bir yıldız kaydığında ise birinin öldüğünün işaretidir; çünkü herkesin bir yıldızı vardır gökyüzünde; hayatının ışığıdır o, sönüverir birden.
Eğer hatmi çiçeği kapanırsa dolu yağar. Sf. 127
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 125 ile 127) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimlilerce sayılacak en kutsal şey erkândır (amentü veya Musa’nın asası). Biri Musa’nın asasına küfür etmeye cüret etse Dersimliler fena halde öfkelenir, hatta ölümle tehdit ederler. Seyitlere ve dedelere göre Musa atalarıdır ve kimi de kendilerinin, özellikle seyit ve dedelerin onun soyundan geldiğini iddia ederler. Sf. 123
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 122) kitabından birebir alınmıştır.
Dersimlilerin kendine özgü, hiçbir kitaba bağlı kalmadan, sözlü olarak aktardıkları bir dinleri vardır. Ama bu dine ne ad verilir bilemiyoruz. Ne Hıristiyan, ne Müslüman ne de Musevi. Hepsinin karışımı; eski ve yeni tüm dinlerin karışımı. Görünüşe göre Museviliğe daha yönelimlidirler. Museviliğe ait dini ritüeller hemen büyük ölçüde onlarda da görülür ama Tanrı tarafından gönderilen tek kutsal kişinin Ali olduğuna inanırlar. Ali kadar İsa’yı da sayarlar. Çünkü seyitler ve dedeler derler ki “Allah tarafından gönderilen aynı azizi Hıristiyanlar İsa olarak gördüler, biz de Ali olarak. Öyle ki bizim ve sizin aranızda büyük din farkı yok, farklı olan adlar, İsevi ve Alevi.” Sf. 122
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 122) kitabından birebir alınmıştır.
Burada, kendi kökenleri hakkında bizzat Dersimlilerin görüşlerinden bazılarını da ekleyeyim. Hepsi olmasa da büyük bir kısmı, atalarının Ermeni olduğu görüşündedir.
Buna tamamen kanaat getirmişlerdir ve karşılarındakini de bu görüşlerinde hiçbir acayiplik olmadığına ikna etmeye çalışırlar. Yolculuğum esnasında meşhur bir seyidin yanında misafirdim. Onların gelenekleriyle ve geçmişleriyle ilgileniyordum. Ataları hakkında bilgi rica edince seyit şunları anlattı:
“Atalarımızın Ermeni olduğuna dair şüphemiz yoktur, çok kanıt var. Dedem anlatırdı, büyük dedesinin amcası Havlor Surp Garabed manastırının başrahibi olmuş. Ondan kalan ve bizim elimize ulaşan birkaç kitap kutsal birer miras olarak nesilden nesile aktarılır. Sf. 120
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 120) kitabından birebir alınmıştır.
Bütün Dersim’de, ayrı ayrı aşiretler halinde, 200 bin dolayında İslam olmayan Kürt yaşar. Bunlara genellikle Kızılbaş adını verirler. Bunların bir bölümüne de Çırak söndüren (1) derler. Bugüne değin hangi ırka veya millete ait oldukları, yani hangi soydan geldiklerine dair somut bir kanıt yok. Şimdiye kadar hemen tümüyle başına buyruk kalarak, yurdumuzda bir tür cumhur idaresiyle yaşamaktadırlar. Sf. 118
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 118) kitabından birebir alınmıştır.
BAKKAL’IN NOTU (1) (2022); Antranik burada çırak söndüren derken, mum söndürme olayından bahsediyor. Birkaç aile bir araya gelip mum söndürerek eşlerini değiştirdiklerini kastediyor. Bu mum söndürme Yahudiler ve Sabetaylar için de iddia ediliyor.
Dujik veya Movses Khorenatsi’ye göre Arüdz; Dujik-Baba dağının adıyla anılan Dujik, Kuti Deresi’nin güney batısında, Ovacık’ın doğu sınırının yakınındadır. Burası bağımsız Dersimin en büyük bölgesidir. Dujik’te 65-70 bine yakın Kızılbaş Kürt yaşar; çeşitli aşiretlere bölünmüşlerdir. En büyük aşiret reisi aynı zamanda Dersimin genel dini lideri Kureşanlılar aşiretinden Seyit İbrahim Beg’dir. 35-40 bin kadar silahlı genç her an düşmana karşı koymaya hazırdır. Dersim’in bu bölümünde ayrıca Mirakyan aşiretinden de Ermeniler vardır. Genellikle Havlor’da ve Havlor Surp Garabed manastırında yaşarlar; sayıları yedi-sekiz bin kadardır. Sf. 114, 115
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 114, 115) kitabından birebir alınmıştır.
Kaymakamlık kenti olan Peri’de Bidayet Dairesi (İlk mahkeme) bulunur. Haftada iki üç kere toplanıp hem halkın meselelerini hem de katillerin davalarını hükme bağlarlar. Anayasaya göre, bu kurulda biri sivil, diğeri ruhani (kentin papazı veya rahibi) olmak üzere iki de Hristiyan (Ermeni) hazır bulunur. Sf. 99, 102
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 99 ile 102 arası) kitabından birebir alınmıştır.
Köy Adları Ermeni Kürt (Alevi)
Hane Nüfus Hane Nüfus
1 Peri 653 5.224 100 500
2 Hoşe 10 80 – –
3 Pağnik 15 120 4 20
4 Kuşin 20 160 3 15
5 Kulaksız / Til 16 128 3 15
6 Hayvali 15 120 – –
7 Küreken 20 160 – –
8 Canig 12 96 20 100
9 Masdan – – 60 300
10 Bağin 8 64 – –
11 Karntzor 8 64 – –
12 Lampk 16 128 3 15
13 Sorak 17 136 10 50
14 Kayacı 26 208 5 25
15 Mrzen 5 40
16 Örs 18 144 10 50
17 Gotaric 22 176 10 50
18 Pasun 21 168 – –
19 İsmailli 40 320 8 40
20 Göktepe 60 480 30 150
21 Paçağag 100 800 16 80
22 Veri Khacar 10 80 1 5
23 Vari Khacar 25 200 1 5
24 Urig 16 128 2 10
25 Şordan 10 80 15 75
26 Danaburan 15 120 – –
27 Tamtağ 15 120 6 30
28 Dilanoğlu 4 32 – –
29 Lazvan 15 120 6 30
30 Mrzan 3 24 8 40
31 Gorcan 15 120 3 15
32 Kızılcık 20 160 1 5
33 Hozınkeğ 25 200 7 35
34 Esirik 4 32 10 50
35 Tirişmeg 25 200 10 50
36 Sorpiyan 20 160 10 50
37 Svcoğ 30 240 10 50
38 Veri Havsig 18 144 10 50
39 Vari Havsig 15 120 6 30
40 Ğarapuğar 8 64 3 15
41 Khrneg 20 160 5 25
42 Şamtsik 10 80 1 5
43 Godosan 15 120 16 80
44 Vasgerd 50 400 10 50
45 Sumak 10 80 3 15
46 Lusadaric 20 160 4 20
47 Lal-Mrzen 7 56 1 5
48 Balaşer 15 120 2 10
49 Mercimek 32 256 8 40
50 Tants 14 112 2 10
51 Norkeğ 15 120 2 10
52 Mzran 20 160 8 40
53 Haresig 25 200 10 50
54 Pertek 30 240 700 3.500
55 Til (Torğan) 25 200 – –
56 Yergan 3 24 16 80
57 Veri Zmpığ 10 80 5 25
58 Vari Zmpığ 15 120 4 20
59 Tsağman 20 160 14 70
60 Vayna 18 144 7 35
TOPLAM 1.769 14.152 1.204 20.172
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 100, 101) kitabından birebir alınmıştır.
Peri’deki tüm zanaatlar, sanat, tüccarlık ve benzeri bütün işler Ermenilerin elindedir. Türk ve Kürtler bu işlerle, yani ticaretle uğraşmazlar (hele Kürtler için bu mucize olurdu); uğraşanı da, genellikle soğan ve sarımsak satar veya helvacı ya da paçacı olur. Eğitim ve gelişmişlikte de yine Ermeniler birinci sıradadır. Ermeniler, genelde bulundukları yerin eğitim düzeyine göre bilgili, akıllı, becerikli ve yaratıcı insanlardır. Öyle ki biri (Kürt veya Türk) bir dilekçe veya mektup yazdırmak istese veya karışık bir davası olsa, çaresizce yakınındaki Ermeni’ye başvurur. O da parayla veya dostane bir şekilde gerekeni yapar veya akıl verir. Sf. 99
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 99) kitabından birebir alınmıştır.
Çadana (çetene); Bu ağacın zamkından günlük kokusu gelir; bıçak veya kılıç yaralarının üzerine bağlanarak yarayı iyileştirmede kullanılır. Sf. 89
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 89) kitabından birebir alınmıştır.
Hemen birkaç Ekitzorlu Kürt ve birkaç da yiğit Ermeni gönderdim, kutsal emaneti saklayan o Kürt’ün evine. Gönderdiğim adamlar üç-dört gün sonra haydudu da, kutsal emaneti de geri getirdiler. Haydudu bir güzel dövdürdükten sonra, üç gün üç gece de aç susuz, hapsettirdim, sonra da kutsal emanetlere el uzattığı için yerli birkaç kişinin önünde ölüm kararını ilan ettim. Aşiret reisleri kararı yerinde buldular ama cezanın uygulanacağı gün birkaç yaşlı ve genç kadın küçük küçük çocuklarıyla birlikte ağlaya ağlaya yanıma geldiler, Surp Garabed’e değerli hediyeler vererek, yalvar yakar bir tanecik evlatlarını bağışlamamı istediler, Sf. 80
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 80) kitabından birebir alınmıştır.
Kazasız belasız ulaşamayacağımıza dair bende korku dolu bir önsezi oluştu. Vartan bana, yanımda kıymetli evrak veya para varsa Marhatun’a vermemi hatırlattı; çünkü Dersimli haydutlar kadınlara tepeden tırnağa altın veya elmasla dahi olsalar yanaşmazlardı. Sf. 62
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 60) kitabından birebir alınmıştır.
BAKKAL’IN NOTU (2022); Dersim’in töresinde, kadına dokunmak, kötülük yapmak yasak. Sıdıka Avar da bunu biliyordu ve Dersim dağlarında, köylerinde korkusuzca dolaşmış. “Dağ Çiçeklerim” adlı kitabında bundan bahsediyor. Avar’a öğretilen bir diğer Dersim töresi de şudur; Bir Dersimli’nin sana kötülük yapmasını istemiyorsan evinde onun sofrasına oturup yemeğini yiyeceksin. Dersimliler yemeklerini yiyen misafirlerine kötülük yapmıyorlar.
Afrika’daki büyük sahra nasıl pusulasız geçilemezse, Dersim’in korku salan dağlarından, dipsiz vadilerinden ve sık ormanlarından da kılavuzsuz, hele yöreyi iyi tanıyan yerli bir Kürt olmadan geçmek imkânsızdı. Sf. 60
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 60) kitabından birebir alınmıştır.
Tuz madeninin yanından geçerek, iki saat boyunca korkunç bir yokuş indik ve Munzur çayının sol kıyısına, Tirişmeg’in (Türüşmek’in) karşısına vardık.
Kılavuzumuz Mesrop, çayda yıkanan gençlerden birine seslenip, geçudun nerede olduğunu sordu. Kürt delikanlı geçudu (geçidi) gösterdi; ama biz kendisinin önümüze düşüp bizzat önderlik etmesini istedik, ne kadar isterse karşılığını ödeyeceğimizi söyledik. Kürt kabul etti, ben de ne kadar istediğini sordum. Son derece ciddi bir tavırla sadece bir deste sigara kâğıdı istedi. Şaşırdım, şaka yapıyor sandım. Beş kuruş teklif ettim bizi çaydan geçirmesi için, ama o yine talebinde ısrar etti:
“Eğer kâğıt verecekseniz yol gösteririm, yoksa yok!”
“On kuruş vereyim.”
“Yok, yok ağa, ben öyle şeylerden anlamam. Siz şehirlisiniz, şeytan adamlarsınız. Siz insanı durduğu yerde kandırırsınız. Neyime lazım on kuruş dediğin? Eğer şimdi sigara kâğıdını verirsen, kadını ve çocuğu kucaklar geçiririm. Yok, vermiyorsan geçiremem, başka birini bulun.” Kürt’ün mütevazı, son derece samimi, aynı zamanda saf biri olduğunu anladım. Çıkardım, bir yerine iki kâğıt verdim. Baktı ki kâğıtlar iki deste, birini geri verdi.
“Bir tane için pazarlık ettim. Siz yanlışlıkla iki tane verdiniz, birini alın.”
“O da sana hediye olsun.” Sf. 57
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 57) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 