Bilgi Bakkalı

4 Kasım 1341 (1925) tarihinde İçtima: 3, Celse:1, Reis Kâzım Paşa

İş Kanunu Görüşmeleri: Mesai Kanunu Lâyihası (İş Kanunu Tasarısı)

Madde 2. – Sarahaten (açıklıkla) zikrolunmayan (belirtilmeyen) hususlarda Ziraat işleri ve en çok beş bargir (beygir) kuvvetinde kuvvei muharrikesi (tahrik edici gücü) veya en çok on işçisi bulunan müesseselerle (kurumlarla) bir aile efradını ve yakın akrabasının bir araya toplanarak ev içerisinde el ile yaptıkları sanat ve hirfet (meslek) işleri işbu (bu) kanunun sahasından hariçtir. Şu kadar ki bunların hayat ve sıhhat (sağlık) için mazarrat veya tehlikeyi mucip (zararlı veya tehlikeli) ahval (durumları) hakkında Ticaret Vekâletinin teftiş ve murakabe (denetleme) hakkı mevcuttur.

Madde 3. — Birinci maddede bahs olunan müesseselerin sahiplerine, müstecirlerine (kiracılarına), reislerine, âmirlerine, müdürlerine, müdiri mesullerine (sorumlu müdürlerine) veya vekillerine ise bu kanunda ‘işverenler’ namı umumisi (genel ismi) verilmiştir. İşverenler işbu kanunun hükümlerini icra etmeye veya ettirmeye mecburdurlar. Kendilerine taallûk eden (ilgilendiren) hususlarda işçiler veya onların ve vasileri (velileri, koruyucuları) dahi (bile) işbu kanunun hükümlerini icraya mecburdurlar.

Madde 4. — Her işveren her sene Mart iptidasında (başlangıcında, başında)  müessesesinde istihdam etmekte (çalıştırmakta) olduğu işçinin adediyle iş mahallerinin hali ve vaziyeti ve iş şartları vesaire hakkında bir beyanname ita etmekle (vermekle) mükelleftir (sorumludur). İşbu beyanname mahallî idareler vasıtasıyla (aracılığıyla) Ticaret Vekâletine (bakanlığına) verilir. Beyanname şekil ve muhteviyatı (içeriği) Ticaret Vekâletince bir talimatnâme (yazılı emirler, tamim) ile tayin olunur (belirlenir).

Madde 5. — İşbu kanunun neşri (yayınlanması) zamanında mevcut olan müesseseler kanunun meri (yürürlükte) olduğu andan itibaren nihayet (en son) dört ay içinde, kanunun neşrinden (yayınlanmasından) sonra vücut bulunan müesseseler işe başladıkları günden itibaren nihayet (en fazla) iki ay içinde beyanname vermek mecburiyetindedirler. Müesseseler kapandığı takdirde kapanmayı müteakip nihayet (kapanmadan sonraki) bir ay içinde yine mahallî idareler vasıtasıyla (aracılığıyla) Ticaret Vekâletine keyfiyeti (durumu) bildirmek mecburiyetindedirler.

Madde 7 — Birinci maddede gösterilen müesseselere on iki yaşını ikmal etmemiş (doldurmamış, bitirmemiş) olan çocuklar çırak ve amele (işçi, beden işçisi) sıfatıyla iş işlemek üzere kabul olunamazlar, Maden ocakları için de on yedi yaşını bitirmemiş olanların çalıştırılması yasaktır.

Şükrü Bey (Bolu); “O civar halkının maişetleri (geçimleri) tamamen o maden ocaklarının dâhilinde çalışmakla temin edilmektedir. Hatta 16-17 yaşında olan bu çocuklar babalarıyla bu maden ocaklarına girerler orada ta kırık, elli yaşını ikmal edinceye (dolduruncaya) kadar kalırlar. Hatta vaktiyle Fransız amelesinin (işçilerinin) çalıştığı bir ocakta Türk ameleleri grizu mu ne ise, bir şey hissetmişler, burada bir koku var, yakında bir patlak verecektir demişler ve terki vazife etmişler (bizim işçiler işi bırakmışlar), mühendisler gelmiş böyle bir şey yoktur demişler, yirmi dört saat arası geçmedi, orada o grizu patlak verdi, oradaki bütün o ecnebi ameleleri (yabancı işçiler) geberdi gitti (handeler).          

Tunalı Hilmi Bey (Zonguldak); “Amele gebermez.”

Şükrü Bey (Bolu) Devamla; “Bilmem ben ecnebi ameleye diyorum (o sesleri)  (gürültüler) (öldü sesleri, telef oldu sesleri) maksadım odur. Hepsi de telef oldu, vefat ettiler.”  

Madde 8. Birinci maddede zikrolunan (belirtilen) Müesseselerde iş müddeti günde on veya haftada altmış saati tecavüz edemez (altmış saati geçemez). Bu iş müddetli esnasında bir saatten az olmamak üzere lâakal (en az) bir defa istirahat verilir. İş bu istirahat müddetleriyle namaz vakitleri ve makine ve tezgâhların, çalışan mahallerinin temizlenmesi için sarf olunan zaman iş müddetine dâhildir. İş müddeti altı saati geçmezse istirahat vermek mecburî değildir. Şu kadar ki beş saati tecavüz eden (geçen) gece hizmetlerinde iş müddetinin ortasında bir saat istirahat emek (dinlenmek) mecburidir (zorunludur). Sf.37

Madde 9. Demiryollarının muhafaza (korunması) ve tamiri (onarılması) işlerinde olduğu gibi işçinin ikâmet ettirildiği (evlerinin olduğu) mahalden uzak bir mahalle nakli icabeden ahvalde (taşınması gereken durumlarda) işçilerin toplu olarak azimet ettiği (işe gittiği) mahalden (yerden) itibaren azimet (gidiş) ve avdet (dönüş) saatleri de bu on saatlik iş müddetine dâhildir.

Madde 10. — Madenlerde yer altında çalışanların iş müddeti günde sekiz ve haftada kırk sekiz saati geçemez. Bu müddet her posta (vardiya) için bermutat (alışkanlık olarak, sürekli) ilk ocağa giren işçinin girdiği saatten son çıkan işçinin ocaktan çıktığı saate kadar hesap olunur. Bu iş müddeti esnasında bir saatten az olmamak üzere lâakal (en az) bir defa istirahat (dinlenme) verilir. İşbu istirahat müddetleriyle namaz vakitleri için sarf olunan zaman iş müddetine dâhildir.

Madde 11. İşbu kanun, on saatten az çalışılmak üzere bazı müesseselerde mevcut teamüller (uygulamalar) ile bu yolda akdedilmiş (imzalanmış) olan mukaveleleri (sözleşmeleri) ilga etmez (ortadan kaldırmaz).

Madde 12. — İşbu kanunun meriyetine (yürürlüğe girinceye) kadar on saatten fazla çalışılan müesseselerde çalışma müddetinin işbu kanun ile on saate tenzilinden (indirildiğinden) dolayı ücuratta (ücretlerde) tenkisat icra edilemez (indirim yapılamaz). Buna muhalif (karşı) olan mukaveleler (sözleşmeler) keenlemyekûndür (yok hükmündedir, yok sayılır, hükümsüzdür). 

Madde 13. Vukua gelen veya vukua geleceği muhakkak (kaçınılmaz) bulunan bir kazanın önüne geçilmesi yahut müessesenin işlemesine engel olabilecek her hangi sebebin bir an evvel ortadan kaldırılması gibi ahvali mücbirede (zorunlu şartlarda) iş müddetinin tezyidi (çalışma saatlerinin uzatılması) ücret mukabilinde (karşılığında) uzatılması caizdir. Ancak bu cevaz (uygunluk) on yedi yaşını ikmal etmemiş (doldurmamış) olan erkek ve kız çocuklarına teşmil edilemez (uygulanamaz, kapsamına alınamaz).          

Madde 15. Fazla çalıştırılan saatlerin ücret miktarı alelade (sıradan, normal) iş saatlerine isabet eden (denk gelen) ücretin en azdan yüzde ellisi nispetinde (oranında) fazla olur.

Madde 17. — Birinci maddede zikrolunan (belirtilen) müesseselerden telefon işlemeleri müstesna (istisna, sayılamaz) kadınlar ile on yedi yaşını bitirmemiş erkekler için gece işleri yasaktır. Akşamın saat sekizi ile sabahın altısı arasında işlenen işler, gece işleri, sayılır. 

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 49 (1.11.1925 / 30.11.1925) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre; 2, Sene; 3, İçtima; 3, Celse: 1, – Sf. 22 ile 44 arası) kitabından birebir alınmıştır.