Kaymakamlık kenti olan Peri’de Bidayet Dairesi (İlk mahkeme) bulunur. Haftada iki üç kere toplanıp hem halkın meselelerini hem de katillerin davalarını hükme bağlarlar. Anayasaya göre, bu kurulda biri sivil, diğeri ruhani (kentin papazı veya rahibi) olmak üzere iki de Hristiyan (Ermeni) hazır bulunur. Sf. 99, 102
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 99 ile 102 arası) kitabından birebir alınmıştır.
Köy Adları Ermeni Kürt (Alevi)
Hane Nüfus Hane Nüfus
1 Peri 653 5.224 100 500
2 Hoşe 10 80 – –
3 Pağnik 15 120 4 20
4 Kuşin 20 160 3 15
5 Kulaksız / Til 16 128 3 15
6 Hayvali 15 120 – –
7 Küreken 20 160 – –
8 Canig 12 96 20 100
9 Masdan – – 60 300
10 Bağin 8 64 – –
11 Karntzor 8 64 – –
12 Lampk 16 128 3 15
13 Sorak 17 136 10 50
14 Kayacı 26 208 5 25
15 Mrzen 5 40
16 Örs 18 144 10 50
17 Gotaric 22 176 10 50
18 Pasun 21 168 – –
19 İsmailli 40 320 8 40
20 Göktepe 60 480 30 150
21 Paçağag 100 800 16 80
22 Veri Khacar 10 80 1 5
23 Vari Khacar 25 200 1 5
24 Urig 16 128 2 10
25 Şordan 10 80 15 75
26 Danaburan 15 120 – –
27 Tamtağ 15 120 6 30
28 Dilanoğlu 4 32 – –
29 Lazvan 15 120 6 30
30 Mrzan 3 24 8 40
31 Gorcan 15 120 3 15
32 Kızılcık 20 160 1 5
33 Hozınkeğ 25 200 7 35
34 Esirik 4 32 10 50
35 Tirişmeg 25 200 10 50
36 Sorpiyan 20 160 10 50
37 Svcoğ 30 240 10 50
38 Veri Havsig 18 144 10 50
39 Vari Havsig 15 120 6 30
40 Ğarapuğar 8 64 3 15
41 Khrneg 20 160 5 25
42 Şamtsik 10 80 1 5
43 Godosan 15 120 16 80
44 Vasgerd 50 400 10 50
45 Sumak 10 80 3 15
46 Lusadaric 20 160 4 20
47 Lal-Mrzen 7 56 1 5
48 Balaşer 15 120 2 10
49 Mercimek 32 256 8 40
50 Tants 14 112 2 10
51 Norkeğ 15 120 2 10
52 Mzran 20 160 8 40
53 Haresig 25 200 10 50
54 Pertek 30 240 700 3.500
55 Til (Torğan) 25 200 – –
56 Yergan 3 24 16 80
57 Veri Zmpığ 10 80 5 25
58 Vari Zmpığ 15 120 4 20
59 Tsağman 20 160 14 70
60 Vayna 18 144 7 35
TOPLAM 1.769 14.152 1.204 20.172
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 100, 101) kitabından birebir alınmıştır.
Peri’deki tüm zanaatlar, sanat, tüccarlık ve benzeri bütün işler Ermenilerin elindedir. Türk ve Kürtler bu işlerle, yani ticaretle uğraşmazlar (hele Kürtler için bu mucize olurdu); uğraşanı da, genellikle soğan ve sarımsak satar veya helvacı ya da paçacı olur. Eğitim ve gelişmişlikte de yine Ermeniler birinci sıradadır. Ermeniler, genelde bulundukları yerin eğitim düzeyine göre bilgili, akıllı, becerikli ve yaratıcı insanlardır. Öyle ki biri (Kürt veya Türk) bir dilekçe veya mektup yazdırmak istese veya karışık bir davası olsa, çaresizce yakınındaki Ermeni’ye başvurur. O da parayla veya dostane bir şekilde gerekeni yapar veya akıl verir. Sf. 99
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 99) kitabından birebir alınmıştır.
Çadana (çetene); Bu ağacın zamkından günlük kokusu gelir; bıçak veya kılıç yaralarının üzerine bağlanarak yarayı iyileştirmede kullanılır. Sf. 89
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 89) kitabından birebir alınmıştır.
Hemen birkaç Ekitzorlu Kürt ve birkaç da yiğit Ermeni gönderdim, kutsal emaneti saklayan o Kürt’ün evine. Gönderdiğim adamlar üç-dört gün sonra haydudu da, kutsal emaneti de geri getirdiler. Haydudu bir güzel dövdürdükten sonra, üç gün üç gece de aç susuz, hapsettirdim, sonra da kutsal emanetlere el uzattığı için yerli birkaç kişinin önünde ölüm kararını ilan ettim. Aşiret reisleri kararı yerinde buldular ama cezanın uygulanacağı gün birkaç yaşlı ve genç kadın küçük küçük çocuklarıyla birlikte ağlaya ağlaya yanıma geldiler, Surp Garabed’e değerli hediyeler vererek, yalvar yakar bir tanecik evlatlarını bağışlamamı istediler, Sf. 80
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 80) kitabından birebir alınmıştır.
Kazasız belasız ulaşamayacağımıza dair bende korku dolu bir önsezi oluştu. Vartan bana, yanımda kıymetli evrak veya para varsa Marhatun’a vermemi hatırlattı; çünkü Dersimli haydutlar kadınlara tepeden tırnağa altın veya elmasla dahi olsalar yanaşmazlardı. Sf. 62
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 60) kitabından birebir alınmıştır.
BAKKAL’IN NOTU (2022); Dersim’in töresinde, kadına dokunmak, kötülük yapmak yasak. Sıdıka Avar da bunu biliyordu ve Dersim dağlarında, köylerinde korkusuzca dolaşmış. “Dağ Çiçeklerim” adlı kitabında bundan bahsediyor. Avar’a öğretilen bir diğer Dersim töresi de şudur; Bir Dersimli’nin sana kötülük yapmasını istemiyorsan evinde onun sofrasına oturup yemeğini yiyeceksin. Dersimliler yemeklerini yiyen misafirlerine kötülük yapmıyorlar.
Afrika’daki büyük sahra nasıl pusulasız geçilemezse, Dersim’in korku salan dağlarından, dipsiz vadilerinden ve sık ormanlarından da kılavuzsuz, hele yöreyi iyi tanıyan yerli bir Kürt olmadan geçmek imkânsızdı. Sf. 60
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 60) kitabından birebir alınmıştır.
Tuz madeninin yanından geçerek, iki saat boyunca korkunç bir yokuş indik ve Munzur çayının sol kıyısına, Tirişmeg’in (Türüşmek’in) karşısına vardık.
Kılavuzumuz Mesrop, çayda yıkanan gençlerden birine seslenip, geçudun nerede olduğunu sordu. Kürt delikanlı geçudu (geçidi) gösterdi; ama biz kendisinin önümüze düşüp bizzat önderlik etmesini istedik, ne kadar isterse karşılığını ödeyeceğimizi söyledik. Kürt kabul etti, ben de ne kadar istediğini sordum. Son derece ciddi bir tavırla sadece bir deste sigara kâğıdı istedi. Şaşırdım, şaka yapıyor sandım. Beş kuruş teklif ettim bizi çaydan geçirmesi için, ama o yine talebinde ısrar etti:
“Eğer kâğıt verecekseniz yol gösteririm, yoksa yok!”
“On kuruş vereyim.”
“Yok, yok ağa, ben öyle şeylerden anlamam. Siz şehirlisiniz, şeytan adamlarsınız. Siz insanı durduğu yerde kandırırsınız. Neyime lazım on kuruş dediğin? Eğer şimdi sigara kâğıdını verirsen, kadını ve çocuğu kucaklar geçiririm. Yok, vermiyorsan geçiremem, başka birini bulun.” Kürt’ün mütevazı, son derece samimi, aynı zamanda saf biri olduğunu anladım. Çıkardım, bir yerine iki kâğıt verdim. Baktı ki kâğıtlar iki deste, birini geri verdi.
“Bir tane için pazarlık ettim. Siz yanlışlıkla iki tane verdiniz, birini alın.”
“O da sana hediye olsun.” Sf. 57
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 57) kitabından birebir alınmıştır.
Mardik; “Hikimet de (hükümet de) neymiş? Biz o hikimeti tanımayız, çunki o kanunsuzdur, adalet dağıtmayı da bilmiyor. Biz yalnız silah tanırız. ”
(Antranik) “Ne yapabilirsiniz ki? Altı üstü kaç kişisiniz ki silahı tanıyorsunuz.”
“Biz kalabalığız, bitünümüz de silahlanır, gider onların analarını ağlatırız.”
“Hükümet de onların tarafına geçip sizin ananızı ağlatırsa ne yaparsınız o zaman?”
“Hikimet mi! Sen daha çağasın (çocuksun), aklın ermez. Bize Mirak oğlu derler, bilir misin? Biz o hikimetin boyunun ölçüsünü bin kere almışız.”
Delikanlı bu lafları o kadar sert bir ifadeyle söyledi ki, sanki kavga etmesi veya malını mülkünü almak üzere kan dökmesi gereken anı yaşıyor gibiydi. Sf. 54
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 54) kitabından birebir alınmıştır.
“Bir gün de, aklıma geliyor, bitün begler ve ağalar bir- birleriyle barıştılar, kef yapmak için bitünü de buraya toplandılar. Ağama söyliyim, bir de ne görelim! Bitün begler ve ağalar kendi Ermenilerini toplayıp dediler ki: “Hepiniz bu yazıdaki çukurlara (derinliği bir arşın) gireceksiniz; begler ve ağalar üzerinizde cirit oynayacak.”
“Ah Kara gün, kara gün,” deyip ağladı zavallı ihtiyar ve devam etti.
“Çok ağladık, çok yalvardık, çok yakardık, gittik o beglerin ayağını öptük belki bize acırlar diye. Ama ne fayda, ağlamamızı, kanlı gözyaşlarımızı ne Allah duydu ne de allahsız begler. Bitünümüzü çıkardılar, tarlanın ortasına açtıkları çukurların içine oturttular, başladılar atlarını bir o tarafa bir bu tarafa sürüp üzerimizden geçmeye. Vah, vah, vah! Sefil Ermeniler! Bazısı öldü, bazısının kafası ezildi, bazısının bağırsakları dışarı döküldü, bazısının kolu bacağı kırıldı, gözü çıktı. Kim bilir daha neler oldu! Sf. 42, 43
Varhasıli, bizim buraların halı böyleydi, ta ki bir gün İstanbul’dan Reşit Paşa Harput’a gelene kadar. Ağama söyliyim, başladı bitün derebegileri, ağaları, şehleri, koca başları, ileri gelenleri asmaya, kesmeye, derisini yüzüp tulum çıkarmaya.
Gözini sevdiğimi rahmetli Reşit Paşa böyle yaptı ya, bitün daciglerin ve Kürtlerin içine bir ah düştü. Çoğu “Bu paşa gâvurdur” diyordu. Buradan Diyarbekir’e gidince orada zehirlediler onu. ‘Bu gâvurdur, gâvurlara krallık veriyor.” Diyerek öldürdüler zavallıyı.” Sf. 43
“Bir gece ben ve rahmetli abim kaçtık gittik Harput’a. Oraya vardığımız gibi, öyle bir arzuhal donandırıp Reşit Paşa’ya verdik ki, köpek yese kudururdu; ötesini sorma artık. O arzuhali verdikten iki gün sonra gözini sevdiğimi, ne görsek iyidir? Bizim Çarsancak’taki bitün begleri, ağaları, şehleri, ileri gelenleri elleri arkadan bağlı Harput’a getirdiler. Bir gece getirdiler, ertesi sabah bitünü Aslanpınarı’na götürdüler. Orada bazısını astılar, bazısının kafasını kestiler, bazısını kazığa çıkardılar, bazısının üzerine gazyağı döküp yaktılar, bazısının derisini yüzüp tulum çıkardılar, bazısını aşuğ burgusuna vurdular, kim bilir daha neler neler yaptılar… Sesleri, tövbe Allah’ıma, dünyayı tuttu.” Sf. 44
“Birkaç hafta geçti gözini sevdiğimi, bir gün de dediler ki Reşit Paşa Harput’un bitün Ermeni büyüklerini çağırmış:
—Oğullarım, görüyorum ki siz bu daciglerin elinde çok sıkıntı çekiyor ve gün yüzü görmüyorsunuz. Ben bu milleti sizden ayırmak istiyorum. Sizi Yarbekir’e (Diyarbakır) yollayayım, oradaki Türkleri de buraya alayım; ya da tersi, buradakileri oraya yollayayım, oradaki Ermenileri buraya getireyim. Hangisini isterseniz söyleyin bana, öyle yapayım.” Sf. 45
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 42 ile 45 arası) kitabından birebir alınmıştır.
Harput ovasının doğusu, Uluova ayna gibi gözlerimizin önündeydi. Diyebilirim ki Küçük Ermenistan’ın ve Büyük Ermenistan’ın güzel ovalarının en güzeliydi. Aradzani veya Murat’ın sol tarafında, Dersim ve Toros dağlarıyla çevrili olan ova nüfusça da kalabalık birçok Ermeni köyü, suni ormanları, bahçeleri, bağlarıyla duruyordu. Sf. 32
Ovanın güneyinde sapasağlam bir kale gibi duran Toros sıradağlarının güzel, verimli yamacına Dzopats gölü (şimdilerde Dzovk veya Gölcük) yerleşmiş, gölün yemyeşil kıyıları da, Haftasar’ın (Havga-sar, Havuga-sar) cennet misali köylerine kucak açmıştı. Kuzeyinde ise Dersim sıradağları birbirine yaslanarak uzanıyor, eteklerinden de Aradzani (Murat Nehri) ejderha gibi kıvrılarak akıyordu. Sf. 33
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 32, 32) kitabından birebir alınmıştır.
Birçok küçük Kürt köyünün yakınından geçip, nihayet akşam vakti Çarsancak’ın kazası Peri’ye ulaştık. Burası için “Can güvenliği var,” derlerdi.
Peri’de tam dört gün kaldık. Her tarafı gezdik, gördük. Birçok Ermeni ve az sayıda dacigle (Müslüman Türk) tanıştık. Ertesi günü, Peri kervanı Harput’a doğru yol alacaktı. Sf. 31
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 31) kitabından birebir alınmıştır.
Kürtler silahlarını indirip yanımıza oturdular. Peynir yapmasını pek bilmediklerinden ve de peynir onlarda çok pahalı olduğundan bizim ekmeğimizi ve peynirimizi aldılar. Sf. 29
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 29) kitabından birebir alınmıştır.
Silbuz dağını geçtikten sonra yine sık ve diri ağaçlardan oluşan bir ormana girdik. Burada belli belirsiz bir patika Herdiv köyüne uzanıyordu. Ormanın dış görünüşü ne kadar büyüleyiciyse, içi de bir o kadar korku vericiydi. Ebedi bir karanlık hâkimdi. Buradan geçen yolcu sadece önündeki sık çalılarla kaplı dar patikayı, yukarıya bakınca da sık yapraklı dalların oluşturduğu karanlık kemeri görürdü; aradan güneş ışınları nadiren sızardı. Yolun sağ ve solunda ise geçit vermez bir duvar gibi dizilmiş asırlık meşe ağaçları yer alıyordu. Sf. 23
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 23) kitabından birebir alınmıştır.
Bir keresinde II. Şah Hüseyin Beg tanıdık bir Kürt’e on tane kuzu ile bir mektup verir, bunları Erzincan’a götürüp, 4. Ordu komutanı Müşir Paşaya teslim etmesini tembihler. Kuzularla mektubu teslim alan Kürt, Erzincan’a doğru yola çıkar.
İlk günü uzun zamandır uzak kaldığı köyüne varır, istirahat etmek için evine gider; koyunlardan birini keser, yaptığı hırsızlıktan kâğıdın haberi olmasın diye de mektubu ahıra götürüp saklar; zira kâğıtların gözü olur ve sadece şehirlilerle konuşurlar. Sf. 20
Alıntı; Dersim (Seyahatname) – Antranik, Ermeniceden Çeviren; Payline Tomasyan, (Aras Yayıncılık, Kasım 2012, Sf. 20) kitabından birebir alınmıştır.
Evvelâ Dimyat’tan çıkıp karşı tarafı, baştanbaşa verimsiz bir yerdir. Ama Dimyat tarafı pirinçli, verimli, şeker kamışlı izbelerdir. (İzbe, bu diyarda köylere denir) pirinçlerinin yeryüzünde emsali yoktur. Ama buğdayı ve bakla nevileri yoktur. Sf. 500
Alıntı; Evliya Çelebi Seyahatnamesi X – Mehmet Zilli Oğlu Evliya Çelebi, Sadeleştiren; Tevfik Temelkuran ve Necati Aktaş, Hazırlayan; Mümin Çevik, (Üçdal Neşriyat, Sf. 500) kitabından birebir alınmıştır.
Şam sokaklarında sürü sürü keçiler gezer. Her birinin memesinde beşer altışar okka sütü vardır. Tulum gibi sarkıp gezer. Sahibi (Halebüssisül asfar?) diye süt satar. Süt isteyene hemen sağıp verir. Fazlasını yine keçiye verir. Daha Şam’da ne garip şeyler vardır. Defterdar- zâde Mehmed Paşa Vâli iken yaptığı nüfus yazımında 600 bin adam yazılmıştır. Böyle bir adam deryasıdır. Sf. 111
Alıntı; Evliya Çelebi Seyahatnamesi IX – Mehmet Zilli Oğlu Evliya Çelebi, Sadeleştiren; Tevfik Temelkuran ve Necati Aktaş, Hazırlayan; Mümin Çevik, (Üçdal Neşriyat, Sf. 111) kitabından birebir alınmıştır.
Bu Kan Cercis bizi gördüğü vakit evvelâ bir köşeye gizlendi. Tercümanı çağırıp (Bu çiğ adamlar nedir!) dedi. Onlar da (Mısır vezirinden kardeşiniz Fonc sultanına giderler) dediler. O vakit (Ya bunlar böyle aktır, yüzlerinin derisini yüzenlerden şikâyete mi geldi? Bunları böyle beyaz, çiy idenin hakkından gelinsin!) dedi. Hakir hayret ettim ve tercümana dedim ki:
«Biz Mekke ve Medine sultanı, Kostantiniyye Kayseri Sultan Mehmet Han kullarındanız. O diyarlar kavmi bizim gibi beyaz olur. Adetullah böyledir. Bu Berberistan, Sudan ve Foncistan halkı Ham evlâdındandır. Hepsi sizin gibi yüzleri, gözleri bile böyle karadır. Allah sizi öyle siyah, bizi böyle beyaz yaratmış. Yoksa bizim yüzümüzün derisini kimse yüzmedi. Öyle olsa yüzümüzden kan akardı. Yüzümüz ki cihanda aktır…»
Vaiz gibi sözler ettim. Tercüman bunları ona nakledince, (Ala lellâ alâ lellâ) diye hayrette kaldı. Sonra yanındaki siyah adamlara hitap edip:
«Siz bunlar gibi pişmemiş çiy adamlar gördünüz mü?»
Diye sordu. Hele Mısır ve Cezayir’e seyahat etmiş bir Berberi adam «Allah ömrünü ziyade etsin, ben Mısır kavmini böyle pişmemiş, çiy gördüm. Çünkü o diyarda böyle şiddetli sıcak olmaz. Onun için çiy kalırlar» deyince hakirin aklı başından gitti. Ya şimdi burada (Bizi çıplak edip, güneşe koyun, birkaç gün pişsin) derse cızbız kebabı gibi pişeriz. Sf. 547
Alıntı; Evliya Çelebi Seyahatnamesi X – Mehmet Zilli Oğlu Evliya Çelebi, Sadeleştiren; Tevfik Temelkuran ve Necati Aktaş, Hazırlayan; Mümin Çevik, (Üçdal Neşriyat, Sf. 547) kitabından birebir alınmıştır.
İzmir’in yarısı sanki Frengistan’dır. Hiç kimse bir frenge bir sille vuramaz. Derhal bekçiler yakalayıp hâkime götürürler, ya hâkim katleder, ya kefereler katledip Müslüman na’şını kaybederler. Ama havası çok güzel olduğundan öyle kefere dilberleri vardır ki âşıkların aklını perişan eder. Yedi adet kefere kiliseleri vardır. Patrik ve keşişler ile doludur. Bütün kefere evleri şehrin kuzeyinde olup kefereler evlerine gemilerle gidip gelirler. Her gemiden bir top atarlar. İzmir şehrinde top sesinden rahat durulmaz. Bütün sokakları sanki bir adam denizidir. O kadar kalabalıktır. Çünkü Arap ve Acemden her gün nice yüz bin de-ve at ve katır gelip gitmekte ve daima şehirde ucuzluk olmaktadır. İzmir narı, bademi, sabunu, balı, beyaz ekmeği meşhurdur. İçecek suyunu Baltacı Mehmed Ağa altı saatlik yerden getirtmiştir. Sf. 95
Alıntı; Evliya Çelebi Seyahatnamesi VIII – Mehmet Zilli Oğlu Evliya Çelebi, Sadeleştiren; Tevfik Temelkuran ve Necati Aktaş, Hazırlayan; Mümin Çevik, (Üçdal Neşriyat, Sf. 595) kitabından birebir alınmıştır.
14 mescit, iki hamam, 370 dükkân, 7 han vardır. Sultan Alâeddin taş hanı ve ona yakın lonca hanı ve kahvehanesi var. Şehir içinde ancak kiremit örtülü bir ev vardır. Rum ve Ermeni vardır ama Yahudi yoktur. Su ve havası çok güzel olduğundan mahbup ve mahbubeleri çoktur. Onun için Uşşak şehri derler. Hangi garip buraya gelse âşık olması muhakkaktır. Hattâ hakir bir duhter-i zere müptelâ olup, onunla gamımızı defederdik. Ahalisi çuha ferace ve serhad kontoşu giyerler. Sf. 511
Alıntı; Evliya Çelebi Seyahatnamesi VIII – Mehmet Zilli Oğlu Evliya Çelebi, Sadeleştiren; Tevfik Temelkuran ve Necati Aktaş, Hazırlayan; Mümin Çevik, (Üçdal Neşriyat, Sf. 511) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 