Aristo; “İnsan doğuştan bilmek ister!” Demiş. Bilgi Bakkalı, ‘bilmek’ isteyenler için yapıldı. Paylaşmaya ve eleştiriye açık, küfür, hakaret ve nefret söylemine kapalıdır. Bu Bakkal’dan çıkarken; değişmiş olarak çıkarsanız ve bilgilerin kaynağı olan kitapları merak edip okursanız amacıma ulaşmış olacağım.
Algoritmalar bizi daha iyi tanıdıkça otoriter hükümetler de vatandaşları üzerinde Nazi Almanya’sını gölgede bırakacak derecede mutlak bir kontrol elde edebilir. Ve bu tarz rejimlere direnmek tamamen imkânsızlaşabilir. Bu rejim nasıl hissettiğinizi bilmekle kalmayacak; size ne isterse onu hissettirebilecek. Diktatör, vatandaşlara sağlık hizmeti ya da eşitlik getirmese de muhalifleri değil de kendisini sevmelerini sağlayabilecek. Şu anki haliyle demokrasi, biyoteknoloji ve bilişim teknolojilerinin iç içe geçmesini kaldıramayabilir. Ya demokrasi kendini bütünüyle yeni baştan şekillendirecek ya da insanlar “dijital diktatörlük” altında yaşamaya başlayacak. Sf. 75
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 75) kitabından birebir alınmıştır.
Demokrasi bilgiişlem ve karar alma yetkilerini farklı insan ve kurumlara dağıtır. Oysa diktatörlükler bilgi ve yetkiyi tek bir mercide toplar. 20. yüzyıl teknolojisi çerçevesinde büyük miktarda bilginin tek bir yerde toplanması verimsizdi. Kimsenin onca bilgiyi yeterince hızlı işleyip doğru kararlar alması mümkün değildi. Sf. 74
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 74) kitabından birebir alınmıştır.
Ekim 2017’de yaşanan trajikomik bir olay: Filistinli bir işçi Facebook sayfasında işyerindeki buldozerin yanı başında çekilmiş bir fotoğrafını paylaştı. Fotoğrafın altına da “Günaydın!” yazdı. Otomatik bir algoritma Arap harflerinin transliterasyonunda ufak bir hata yapıp harfleri “günaydın anlamına gelen “Ysabechhum” olarak değil de “saldır” anlamına gelen “Ydbachhum” olarak algıladı. Adamın buldozerle insanları ezmeyi planlayan bir terörist olabileceğinden şüphelenen İsrail güvenlik kuvvetleri, adamı bir çırpıda gözaltına aldı. Algoritmanın hata yaptığı anlaşılınca adam serbest bırakıldı. Sf. 74
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 74) kitabından birebir alınmıştır.
1995 yılında Bosna Sırplarının elinde katil robotlar olsaydı bu vahşetin boyutları büyük ihtimalle azalmaz, aksine daha da artardı. Verilen emirleri uygulamakta bir saniye olsun tereddüt edecek tek bir robot bile çıkmaz ve merhamet, yaptığından iğrenme ya da sadece bezginlik duygularına bağlı olarak tek bir Müslüman çocuğun bile hayatı kurtulmazdı.
Böylesi robotlara sahip acımasız bir diktatörün, ne denli insafsız ve çılgın emirler verirse versin, asla askerlerinin kendisine karşı çıkmasından korkması gerekmez. Sf. 72
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 72) kitabından birebir alınmıştır.
İnsanlar, yapay zekâdan, itaatkâr kalmayacağını düşündükleri için korkar genellikle. Efendilerine başkaldırıp sokaklarda başıboş gezerek önlerine çıkanı öldüren robotlar hakkında haddinden fazla bilimkurgu filmi izledik. Oysa robotlarla ilgili esas sorun bunun tam tersi. Muhtemelen her koşulda efendilerine itaat edecekleri ve asla başkaldırmayacakları için korkmalıyız onlardan. Sf. 71
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 71) kitabından birebir alınmıştır.
Bu bir şaka değil. 2015 yılında yapılan öncü bir çalışmada, insanlara otonom bir arabanın birtakım yayalara çarpmak üzere olduğuna dair farazi bir senaryo sunulmuş. Çoğu insan böyle bir durumda arabanın sahibini öldürmek pahasına yayaların canını kurtarması gerektiğini söylemiş. Bu insanlara çoğunluğun yaratı için sahibini tehlikeye atmaya programlı bir arabayı satın almak isteyip istemeyecekleri sorulduğundaysa çoğu hayır cevabını vermiş. Kendileri söz konusu olunca tercihleri bencil Tesla yönünde. Sf. 71
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 71) kitabından birebir alınmıştır.
Diyelim ki top peşinde koşturan iki çocuk bir otonom arabanın önüne atlıyor. Arabanın algoritması şimşek hızıyla yaptığı hesaplamalar sonucunda bu iki çocuğa çarpmamanın tek yolunun ters şeride direksiyon kırıp yaklaşan kamyona çarpma riskini göze almak olduğu sonucuna varıyor. Algoritma çarpışma gerçekleşirse arkada mışıl mışıl uyuyan araç sahibinin ölme ihtimalinin yüzde 70 olduğunu hesaplıyor. Bu algoritmanın ne yapması gerekir? Sf. 67
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 67) kitabından birebir alınmıştır.
Otorite insanlardan algoritmalara geçerse, dünyayı doğru kararlar almaya çalışan otonom bireylerin oyun alanı şeklinde algılayamayız artık. Onun yerine tüm evreni bir veri akışı, organizmaları birer biyometrik algoritma şeklinde duyumsar ve insanların kozmik misyonunun her şeyi kapsayan bir bilgiişlem sistemi yaratmak ve sonra da bu sistemle bütünleşmek olduğuna inanırız. Şimdiden, esasen kimsenin anlamadığı devasa bir bilgiişlem sisteminin içindeki minik çiplere dönüşüyoruz. Sf. 67
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 67) kitabından birebir alınmıştır.
2012’nin Mart’ında Avustralya’ya giden iki Japon turist yakınlardaki bir adaya günübirlik gitmeye karar vermiş ve arabalarını dosdoğru Pasifik Okyanusu’na sürmüş. Yirmi bir yaşındaki sürücü Yuzu Noda sonrasında yaptığı açıklamada GPS’in komutlarını dinlediğini söylemiş: “Oradan gidebileceğimizi söyledi. Bizi yola çıkaracağını söyleyip durdu. Sonra çakılıp kaldık.” Sf. 65
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 65) kitabından birebir alınmıştır.
Winston Churchill’in meşhur bir sözü var: Demokrasi, diğer tüm sistemleri saymazsak, dünyanın en kötü siyasi sistemidir. İnsanlar, doğru ya da yanlış, büyük veri algoritmaları konusunda da aynı sonuca varabilir, birçok aksaklıkları var ama daha iyi bir seçeneğimiz yok diyebilirler. Sf. 64
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 64) kitabından birebir alınmıştır.
Televizyon kelimesi Yunancada “uzak” anlamına gelen “tele” kelimesiyle Latincede görmek anlamına gelen “visio” kelimelerinden geliyor. Sf. 63
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 63) kitabından birebir alınmıştır.
Ama algoritma bundan çok daha ileriye de gidebilir. Mühendisler insanların duygularını göz hareketlerine ve yüz kaslarına bakarak tespit edebilen bir yazılım geliştiriyor şu sıralar. Televizyona iyi bir kamera eklememiz durumunda algoritma hangi sahnelere güldüğümüzü, hangi sahnelerde üzüldüğümüzü ve hangi sahnelerde sıkıldığımızı anlayabilir. Sf. 63
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 63) kitabından birebir alınmıştır.
İnsanlar tarihteki en iyi sağlık hizmetini alacaklar ama muhtemelen tam da bu nedenle sürekli hasta olacaklar. Bedenin bir yerinde her daim bir sorun vardır. Sf. 61
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 61) kitabından birebir alınmıştır.
Belki de bugüne dek yapılmış en başarılı “iş sonrası dünyada nasıl hoşnut yaşanır” deneyi İsrail’de uygulanıyor. Aşırı Ortodoks Yahudi erkeklerin yüzde 50’si hiç çalışmıyor. Hayatlarını kutsal metinlerin incelenmesine ve dini ritüellere adıyorlar. Kısmen genellikle kadınlar çalıştığından, kısmen de temel yaşamsal gereksinimlerden eksik kalmasınlar diye devletin sunduğu yüklü yardımlar ve ücretsiz hizmetler sayesinde, ne onlar aç kalıyor ne de aileleri. Adı koyulmadan önce uygulamaya geçmiş bir evrensel temel destek bu. Sf. 54
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 54) kitabından birebir alınmıştır.
Öte yandan devletler evrensel temel gelir yerine hizmet uygulamasını finanse edebilir. İnsanlara istedikleri şekilde harcayacakları bir maaş vermek yerine bedava eğitim, bedava sağlık hizmeti, bedava ulaşım gibi hizmetler sağlanabilir. Bu esasen ütopik bir komünizm tasavvuru. İşçi sınıfı devrimini başlatma fikri miadını doldurmuş olsa da komünizmin amacını başka şekillerde gerçekleştirmeyi hedefleyemez miyiz?
İnsanlara evrensel temel gelir (kapitalist cennet) sağlanması mı, evrensel temel hizmet (komünist cennet) sunulması mı daha iyidir, tartışılır. Her iki seçeneğin de avantajları ve eksiklikleri var tabii. Ama hangi cenneti tercih ederseniz edin, mesele “evrensel” ve “temel” kavramlarının gerçekten ne ifade ettiğinde düğümleniyor. Sf. 51
2016’da İsviçre’de milli temel gelir uygulaması başlatılsın mı diye referandum yapıldı ama seçmenler bunu reddetti. Sf. 51
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 51) kitabından birebir alınmıştır.
Tüm sanat dalları içinde büyük veri analizine muhtemelen en yatkın olanı müzik çünkü bu dalda hem girdiler hem de çıktılar matematiksel olarak ifade edilmeye müsait. Girdiler ses dalgalarının matematiksel modelleri, çıktılarsa sinir fırtınalarının elektrokimyasal modelleri. Önümüzdeki yıllarda milyonlarca müzik deneyimini tarayan bir algoritma hangi girdilerin hangi çıktılara yol açtığını tahmin edecek duruma gelebilir. Sf. 40
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 40) kitabından birebir alınmıştır.
Aynı şekilde otonom arabalar da insanlara çok daha iyi bir ulaşım hizmeti sunacak ve özellikle trafik kazalarının yol açtığı ölümler azalacaktır. Günümüzde her sene 1,25 milyona yakın insan hayatını trafik kazalarında kaybediyor (bu sayı savaş, suç ve terör kaynaklı ölümlerin toplamının iki katı). Bu kazaların yüzde 90’ından fazlası düpedüz insan hatalarından kaynaklanıyor: alkollü araç kullanmak, direksiyon başında kısa mesaj yollamak, uyuyakalmak, yola dikkat edeceğine dalıp gitmek. ABD Ulusal Karayolu Trafik Güvenliği İdaresi 2012’de ABD’de gerçekleşen ölümcül kazaların yüzde 31’inin alkol kullanımı, yüzde 3’ünün hız, yüzde 21’inin de dikkat dağınıklığı sebebiyle yaşandığını söylüyor. Otonom arabalar bunların hiçbirini yapmayacak. Bu taşıtların kendi sorunları ve sınırları bulunsa da (ve kimi kazalar kaçınılmaz olsa da) tüm insan sürücülerin yerini bilgisayarlar aldığında trafik kazalarının neden olduğu yaralanma ve ölümlerin yüzde 90 oranında azalması bekleniyor. Bir başka ifadeyle, otonom arabalara geçilmesi yılda bir milyon hayatı kurtaracak. Sf. 39
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 39) kitabından birebir alınmıştır.
Aynı şekilde otonom arabalar da insanlara çok daha iyi bir ulaşım hizmeti sunacak ve özellikle trafik kazalarının yol açtığı ölümler azalacaktır. Günümüzde her sene 1,25 milyona yakın insan hayatını trafik kazalarında kaybediyor (bu sayı savaş, suç ve terör kaynaklı ölümlerin toplamının iki katı). Bu kazaların yüzde 90’ından fazlası düpedüz insan hatalarından kaynaklanıyor: alkollü araç kullanmak, direksiyon başında kısa mesaj yollamak, uyuyakalmak, yola dikkat edeceğine dalıp gitmek. ABD Ulusal Karayolu Trafik Güvenliği İdaresi 2012’de ABD’de gerçekleşen ölümcül kazaların yüzde 31’inin alkol kullanımı, yüzde 3’ünün hız, yüzde 21’inin de dikkat dağınıklığı sebebiyle yaşandığını söylüyor. Otonom arabalar bunların hiçbirini yapmayacak. Bu taşıtların kendi sorunları ve sınırları bulunsa da (ve kimi kazalar kaçınılmaz olsa da) tüm insan sürücülerin yerini bilgisayarlar aldığında trafik kazalarının neden olduğu yaralanma ve ölümlerin yüzde 90 oranında azalması bekleniyor. Bir başka ifadeyle, otonom arabalara geçilmesi yılda bir milyon hayatı kurtaracak. Sf. 39
Alıntı; 21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari, Çeviri; Selin Siral, (Kolektif Kitap Yayınları, 1. Baskı Eylül 2018 – Sf. 39) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 