Bilgi Bakkalı

Biz Ermenileri ve alelhusus onların ihtilalcilerini Rumlardan, Bulgarlardan daha ziyade severiz. Çünkü onlar diğer iki unsurdan daha ziyade mert ve kahramandırlar. İkiyüzlülük bilmezler. Dostluklarına sadık, düşmanlıklarına kavidirler. Hususiyle bizim imanımız vardır ki Ermeni unsuruyla Türk unsuru arasındaki düşmanlığın başlıca sebebi Rusya siyasetidir. Sf. 339

Ne Anadolu’da, ne Rumeli’de ne de İstanbul’da hiçbir Ermeni, yoktu ki, Ermenice bilsin. Bütün mekteplerde Ermeni harfleriyle Türkçe okutulur ve kiliselerde ruhani ayin Türkçe yapılırdı. Devletin en mühim makamlarına Ermeniler getirilmiş, hülasa Ermeniler bu Osmanlı devletinin en sadık tebaası sayılmıştı. Sf. 339

Osmanlılar Kürdistan beylerini emirleri altına aldıkları zaman onların idareleri altında yaşayan Ermeniler’in müstakil bir hükümetleri yoktu. Ermeniler Kürt beylerinin idaresi altında hissedilir derecede bir tazyike maruz bulunuyorlardı. Sf. 340

Avrupa’da «Ekalliyetin (azınlıkların) hukuku» denilen nazariyeden zerre kadar eser bulunmadığı bir zamanda, daha 1453 senesinde, bir Osmanlı padişahı, saltanat devresinin en yüksek noktasında bulunduğu sırada, Rum patrikhanesini ibka (yerinde bırakma) ve Rumlara mezhebi imtiyaz ismi altında nikâha, verasete ve tedrisata dair birçok hususi (özel) haklar bahşediyor (bağışlıyor), Anadolu’da Kürt derebeylerinin nüfuzu altında yaşamakta olan diğer bir Hıristiyan milleti için de merkezi hükümette bir patrikhane tesis eyliyor ve onlara da aynı hak ve imtiyazları (ayrıcalıkları) veriyor ve bu muamele bu gün Mandelstamm gibi bir takım hayâsız insanlar tarafından İslam’ın Hristiyanlara ait işleriyle, uğraşmaya tenezzül etmemesi hissiyatına verilmekten çekinilmiyor. Bu ne kadar büyük bir insafsızlıktır!… Sf. 341

Alıntı; Hatırat (Bahriye Nâzırı ve 4. Ordu Kumandanı) – Cemal Paşa, (Yayına Hazırlayan; Metin Martı, Arma Yayınları, 5. Baskı Eylül 1996 – Sf. 339 ile 341 arası) kitabından birebir alınmıştır.