(Belge; 23 R. I. Termen, 1907 Yılında Van, Bitlis ve Diyarbakır Vilayetlerine Yapılan Araştırma Gezisinin Raporu.)
Ferik tarafından düzenin sağlanması için alınan önlemler, fedailere son darbeyi vurmuştur. Artık fedailere her şeylerini toplayıp gitmeleri kalmıştır. Bu dönemde aramalar yapılırken mukavemet gösterilmemesi kararlaştırılmıştı. Fedailer ise Ermenilerin kendilerini teslim etmeyeceğini düşünmüş, ancak yanılmışlardır. Aramaların ilk gününde Ermeniler, fedailerin başkomutanı olan Aram ve 12 taraftarının saklandığı çok gizli olan yeraltındaki yeri göstermişlerdir. Diğer fedailer kaçmıştır. Bunlardan kurtulan Ermeniler rahat bir nefes almış ve bildikleri her şeyi anlatmışlardır. Ermeni devrimi böylece belli bir süreliğine de olsa sona ermiştir.
Bütün bunlardan çıkarılacak sonuç aslında çok açık ve ibret vericidir. Türk Hükümeti, izlediği yanlış ve zararlı siyaset ile Ermeni devrim hareketinin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Böylece devrim için gereken şartlar, çok hızlı bir şekilde oluşmuştur. Ali Rıza Bey’in yılın ilk yarısındaki doğru yönetimi ve Ferik’in adil ve dürüst yaklaşımı, devrim hareketinin yayılmasına darbe vurmuş ve Ermeniler devrimcilerden kurtulmuşlardır. Eğer hükümet, Hristiyanları takip etmeyi bırakır ve yönetim, memur sınıfı, mahkemeler ile vilayetin refahını iyileştirme yönünde çaba sarf ederse, devrim hareketi tamamen sona erecektir. Aksi takdirde ise büyüyecektir. Maalesef son dönemde Van vilayetindeki Ermenilere karşı Türk Hükümeti’nin siyasetinde istenmeyen değişikliklerin olduğu görülmektedir. Sf. 179
Alıntı; Türkiye’de Ermeni Meselesi (Rus Genelkurmay Başkanlığı Belgeleri) – Hazırlayan; Mihail Bashanov, Çeviren; İlyas Kemaloğlu (Kamalov), (Türk tarih Kurumu Yayınları 2013, Sf. 179) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 
Yorum bırakın