Bilgi Bakkalı

(Paşa’nın memorandumu aşağıdadır:)

“Avrupalılar zannederler ki Türkistan’da (Türkiye’de) zulüm gören ve bela çeken ve her türlü hakarete uğrayan, yalnız mahkûm Hıristiyan milletidir.  Hâlbuki bu böyle değildir… Müslümanlar ki… onlar gayrimüslim milletlerden daha çok ezilip harap olmuşlardır. …”   

“Ve diyorlar ki, bizim milletimiz askerlikten başka bir şeye elvermez. Ve tevekkül itikadı (aza kanaat etme inancı) çalışkanlığımıza engel oluyor. …” 

“Bizim Milletimizi diğerleri gibi sanayici ve çalışkan olmaya engel olan sebep, sadece mülki idare usulümüzün yolsuzluğudur. Herhangi bir yerdeki insan, kendisi gibi bir insanı, adi ve bayağı sayarak kullanabiliyorsa, o insanın kendi aklının ve dünyanın verimlerini elde edebilmek için zahmete katlanmak gerekmez…”  

“Fransız Milleti, hürriyet sayesinde, dünyanın en aktif ve en zengin milletlerinden sayılır oldu.”  

“Serbestlik nizamı kurulduğunda, devletin bünyesi kuvvetleneceğinden, yabancı müdahalelerden kurtulup ve çeşitli mezheplerde bulunan her kavim hakkında eşitlik yaratıp, hepsinin vasisi ve koruyucusu olur.” 

Alıntı: Aydın Üzerine Tezler I – Yalçın Küçük (Tekin Yayınevi 2. Basım 1985 – Sf. 554 ile 558 arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKKAL’IN YORUMU (1995): Mustafa Fazıl Paşa; Namık Kemal, Ziya Paşa, Suavi ve Agâh gibi hürriyetçilerin hamisi (koruyucusu) ve finansörüdür. Mısır Hidiv’i Ali Paşanın torunu olan Mustafa Fazıl Paşa, Yenilikçiler, yani Jöntürkler sürgüne tabi tutulup da Paris’e gitmeden önce Padişah’a memorandum niteliğinde lâyiha sunuyor.  İlginç ve güzel bir lâyiha. Bu memorandum ya da lâyiha 1867 yılında İstanbul’da 50.000 adet basılıp dağıtılıyor ve çok beğeniliyor. Lâyiha özetle yukarıdaki gibidir.

BAKKAL’IN NOTU (1995): Mustafa Fazıl Paşa sürgünden önce Maliye Nazırlığı da yapmış.  Sultan Aziz’in Fransa seyahati üzerine Sultan’la anlaşıp İstanbul’a dönüyor. Ve Yeni Osmanlılardan (Jöntürklerden, Yenilikçi Osmanlılardan) yayınlarını durdurmalarını istiyor, Namık Kemal pes ediyor, Ziya Paşa Hidiv’den aldığı para ile Hürriyet’i çıkartmaya devam ediyor.