Bilgi Bakkalı

  29 Ekim 1339 (1923) tarihinde İçtima: 43, Celse:1, İkinci Reis Vekili İsmet Bey

Cumhuriyet İlânı;

Reis; “-Efendim! Kanun-u Esasi Encümeni (Anayasa Komisyonu) , Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun (1921 Anayasasının) bazı maddelerini muadil (bazı maddelerini değiştiren) layihayı kanuniyenin (kanun tasarısının) müstacelen (acele) ve derakap (hemen) müzakeresini (görüşülmesini) teklif ediyor.” 

Kabul Sesleri. 

            “Riyaset-i Celile’ye

  .. hakimiyetin bilakaydüşart (egemenliğin kayıtsız şartsız) millete aidiyeti ve idare usûlünün (idari yöntemin, rejimin); mukadderat-ı milleti (milletin geleceğini) bizzat ve bilfiil (sürekli) idare etmek esasına müstenit bulunması (dayanıyor olması) zaten cumhuriyet demek olduğundan, saltanat-ı ferdîyeyi (kişisel saltanatı) katiyen defi olan (kesinlikle kovmak olan) bu kelimenin istimâli (kullanılması) ve Türkiye Devletinin şekl-i hükümeti (hükümet şeklinin) cumhûrî (kolektif, topluluksal) olması hakkında Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun madde-i mahsusasına (özel maddeler kısmına) bir fırka ile tavzih edilmesi (açıklanması) hakikate (gerçeğe) ve maslahata (dirlik ve düzenimize) münasip (uygun) görülmüştür. Bir cumhuriyet tesis kılındıktan sonra bu cumhuriyetin mümessili olan bir riyaset makamının da ihdası (başkanlık makamının da oluşturulması) tabiidir. Bundan başka, hükümeti teşkil edecek olan Başvekilin, Reisicumhur tarafından tayini, mesuliyetin (sorumluluğun) tespiti nokta-i nazarından (belirlenmesi açısından) umur-u zaruriyedendir (zorunlu bir iştir). .. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun buna ait bir, üç, sekiz ve dokuzuncu maddeleri berveçhiâti (aşağıdaki gibi) tadil ve tevzih (değiştirilmiş ve açıklanmış) ve devletimizin dininin din-i İslam ve lisanı Türkçe olduğuna dair bir madde-i mahsusa tedvin edilmiştir (özel bir madde ilave edilmiştir)…..  

Reis; Yunus Nadi,  Mazbata Muharriri; Celal Nuri, Gelibolu.  Kâtip; Feridun Fikri, Dersim. Refik Konya, İbrahim Süreyya, İzmit. Rasih; Antalya, İlyas Sami; Muş.”         

Kanun-u Esasi Encümeni (Anayasa Komisyonu) Reisi Yunus Nâdi (İzmir); “-..Başvekil Reisicumhur tarafından ve diğer hükümet arkadaşlarını da Başvekil tarafından intihabatındaki (seçilmelerindeki) esası kabul ediyor.”  Sf. 92  (Saruhan Mebusu Vasıf kabul ediyor. Oysa mevcut yasa başbakan ve bakanların tek tek Meclis tarafından seçilmesi şeklindeydi, değişti) Sf. 93

Eyup Sabri Efendi (Konya); “- …. Reisicumhur intihabını ve bunu da müteakip yüz bir pâre top atılmasını teklif ediyorum.” (Yaşa Hoca sesleri) (alkışlar) Sf.95

Teşkilâtı Esasiye (Anayasa) Kanunu:

Madde 1– Hâkimiyet bilâkaydüşart (egemenlik kayıtsız şartsız) milletindir. İdare usulü halkın, mukadderatı (kaderini, geleceğini) bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir (dayalıdır). Türkiye Devletinin şekli hükümeti cumhuriyettir.

(Şiddetli alkışlar ve Yaşasın Cumhuriyet sesleri arasında kabul edildi. Hiçbir müzakere (tartışma) veya teklif olmadı.)

Madde 2- Türkiye Devletinin dini, dini İslam’dır. Resmi lisanı Türkçedir.

Mehmet Emin Bey (Karahisarışarkî); “-… Cumhuriyetin ruhu önünde tâzimen kıyam ederek (saygıyla eğilerek) üç kere Yaşasın Cumhuriyet diye… Yaşasın Cumhuriyet diye üç defa bağırdılar.  

(Şeyh Saffet Efendi, Cumhuriyeti ilan etmekle Hulefai Raşidin Efendimizin (doğru yola yönlendiren dört halife) devirlerine rücu etmiş (geri gitmiş) oluyorum Elhamdülillah (Tanrı’ya hamd olsun) diyor.) Sf. 97

Madde 10- Türkiye Reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclis’i heyeti umumiyesi (genel kurulu) tarafından ve kendi azası meyanından (kendi üyeleri arasından) bir intihap (seçim) devresi için intihap olunur (seçilir). Vazifei riyaset yeni Reisicumhurun intihabına kadar devam eder. Tekrar intihâb olunmak caizdir (tekrar seçilmek uygundur).  

(Eskişehir mebusu Emin Sazak Bey Reisicumhur, Amerika ve Fransa’daki gibi iki dönem seçilsin ve çoğunluk partisinden olmasın, halkın malı olsun diyor ama konuşturmuyorlar.)

Madde 11- Türkiye Reisicumhuru Devletin reisidir. Bu sıfatla lüzum gördükçe Meclis’e ve Heyeti Vekile’ye Riyaset (hükümete başkanlık) eder.  Kabul Edildi. Sf. 98

Madde 12- Başvekil Reisicumhur tarafından ve Meclis azası meyanından (meclis üyeleri arasından) intihâb olunur (seçilir). Diğer vekiller Başvekil tarafından yine Meclis azası meyanından intihâb olunduktan sonra heyeti umumiyesi (hükümetin tamamı) Reisicumhur tarafından Meclis’in tasvibine arz olunur (onayına sunulur). Meclis hali içtimada (toplantı halinde) değilse keyfiyeti tasvip Meclis’in içtimaına talik olunur. (bu durumun onaylanması Meclisin toplanmasına bırakılır)

 Reisicumhurun İntihabı;

            Riyaseti Celile’ye;

Kabul olunan mevaddı kanuniyeye tevfikan (kanun maddelerine dayanarak) Reisicumhurun hemen şimdi intihabını teklif ediyorum. 29 Teşrinievvel Ekim 1339 (1923)

                                                                          Ertuğrul Dr. Fikret

(Kabul edildi. Oylama başladı, aday yok. 158 mebusun tamamı Ankara Mebusu Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerini Reisicumhurluğa seçtiler. Sadece Gümüşhane Mebusu Zeki Bey red oyu vermiş.) Sf. 99

Paşa, teşekkür konuşması yaptı ve ilk defa Türkiye Cumhuriyeti ifadesini kullandı. Meclis dualarla kapandı. Sf. 100

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 32 (24.10.1923 / 1.11.1923) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre; 2, Sene; 1, İçtima; 43, Celse: 1, – Sf. 93 ile 100 arası) kitabından birebir alınmıştır.