Bilgi Bakkalı

Gıyaseddin Eb’ul Feth Ömer İbni İbrahim’el Hayyam veya Ömer Hayyam (1048 – 1131), şair, filozof, matematikçi ve astronomdur. Yaşadığı çağda o kadar ünlenmişti ki “zamanının bütün bilgilerini bildiği” söylenirdi.

Hayyam Nişabur kentinde doğdu. Yaşadığı dönemin ünlü Nizamülmülk ve Hasan Sabah ile aynı medresede zamanın ünlü âlimi Muvaffakeddin Abdüllatif ibn el Lübad’tan eğitim görmüş ve hayatı boyunca her ikisi ile de ilişkisini koparmamıştır.

Ömer Hayyam birçok Sünni din adamınca Bâtıni görülür. Mutezile anlayışına çok yakındır. Evreni anlamak için, içinde yetiştiği İslam kültüründeki hâkim anlayıştan ayrılmış, kendi içinde yaptığı akıl yürütmelerini eşine az rastlanır bir edebi başarı ile dörtlükler halinde dışa aktarmıştır.

Çadırcı anlamına gelen “Hayyam” takma adını babasının çadırcılık yapmasından almıştır. Hayyam çok iyi bir matematikçiydi, Binom Açılımını ilk kullanan bilim adamıdır. Hayyam, Rubaîleri ile ünlenmiştir. Hayyam, aynı zamanda dünya bilim tarihi için de önemli bir yerdedir. Kırk yıl boyunca (1052–1092 yıllarında) Sultan Melik-Şah’ın hizmetinde Nişabur rasathanesinin müdürlüğünü yaptığı sırada yazdığı “El Cebr” kitabında cebir ve matematik analizinde, seri ve diziler üzerinde önemli buluşları vardır. Bu kitabın Türkçe tercümesi hala yapılmamıştır. İlk defa Ömer Hayyam tarafından ortaya konulmasına rağmen bugün okullarda bu formül Hayyam’dan 500 yıl sonra yaşayan Newton’un (1642–1727) adına İzafeten “Newton Formülü” veya “Binom Formülü”, diğeri ise Pascal’ın (1628–1662) adına izafeten “Pascal Üçgeni” veya “Aritmetik Üçgen” adıyla öğretilmektedir. Ömer Hayyam’ın XI. yüzyıldayken çözümünü gerçekleştirdiği üçüncü derece denklemlerini Avrupa ancak 16. yüzyılda çözebilmiştir.

XVII. yüzyıl Fransız matematikçisi Pierre Fermat (1601–1663)’e atfedilen “Fermat Teoremi’nin” özel bir hâli olan x3+ y3 = z3 denkleminin tam sayılarla çözülmeyeceğini Ömer Hayyam, P. Fermat’tan tam 550 yıl önce göstermiştir. Onun matematikteki çalışmaları ortaçağ Avrupa bilim adamlarınca temel olarak kabul edilmiştir ve görüldüğü üzere sahiplenilmiştir.

Alıntı; Bizimkiler IX (Selçuklular) – Evin Esmen ve Arda Kısakürek, (E-kitap, Haziran 2013 – Sf. 200) kitabından birebir alınmıştır.