Nizamü’l-Mülk devlet teşkilatında İdarî, malî ve askerî alanlarda aldığı tedbirler ve düzenlemeler sayesinde Büyük Selçuklu İmparatorluğunu ortaçağın en sağlam teşkilatlı devleti haline getirdiği gibi, kurduğu bu kuramlarında birtakım değişikliklerle diğer Türk devletlerine model olmasını sağlamıştır. Nizamü’l-Mülk, teşkilat sahasında Sâmânî ve Gazneli örneğine uygun şekilde Selçuklu imparatorluğunun saray teşkilatını ve büyük divanını kurmuş, yani vezaret, istifa (maliye), arz (milli müdafaa), eşraf (teftiş), tuğra (hariciye) divanlarını (nezaretlerini) ve İslam ananelerine dayanan mahkemeleri vücuda getirmiş, ayrıca meliklerin emirlerindeki eyaletlerde küçük divanlar tesis etmiş ve bu İdarî teşkilat bütün Türk-İslam devletlerinde, ufak-tefek değişikliklerle devam etmiştir. Dini sahada ise, Nizamü’l- Mülk selefi Kunduri’nin takip ettiği Eşarîleri tel’in ve Şafiîleri takip siyasetine son vererek, İslam dünyasının büyük bilginlerini Hamedan, Rey, Herat, İsfahan, Nişabur, Belh, Merv vb. şehirlerde kurduğu Nizamiye medreselerinde toplayarak Büyük Selçuklu Devleti’ni ilmin her dalına değer veren ve koruyan yüksek bir kuruluş haline getirmiştir.
Nizamü’l-Mülk’ün gerçekleştirdiği diğer yenilik de askeri sahada olmuştur. İkta devlet idaresinde evvelce de bilinen bir müessese olmakla birlikte, Nizamü’l-Mülk bunu indî ve şahsî (kişinin kendi görüşüne göre ve kişisel) takdirlerin neticesi olmaktan çıkarıp, devletçe tespit edilen belirli nizamlara bağlamıştır. Ve ayrıca ikta sahiplerini merkeze karşı daima mesul tutan, iktalardaki ahalinin haksızlığa uğrayıp ezilmesine izin vermeyen esaslar dâhilinde yürüterek, hem ikta sahiplerine ve halka, hem de devlete faydalı bir müessese haline getirmiştir. 466’da (M. 1074) yeni bir rasathane inşa ettirerek astronomi âlimlerini burada toplamış ve İran takviminde değişiklik yapılmasını istemiş, toplantı sonucunda Sultan Melikşah’ın Celalüddevle lakabına nispetle Celali adı verilen bir takvim kabul edilmiştir.
“Siyer el- Mülük” ismiyle de anılan Nizamü’l-Mülk’ün Siyasetname olarak kayıtlara geçmiş bu eseri ile ilgili mülahazalara geçmeden evvel “siyaset” kelimesinin etimolojisi ve siyasetnameler ile ilgili kısa bir bilgi, eser hakkında daha sağlam bir fikre sahip olmamızı sağlayacaktır.
Siyasetname, Arapça “siyaset” ve Farsça mektup, risale anlamına gelen “name”den meydana gelmiş bir terkiptir. Siyaset kelime olarak, hayvanı (özellikle atı) tımar etmek, bakmak, terbiye etmek; vali ve hâkim olmak; idare etmek, düzene koymak, tedbir almak gibi anlamlara gelmektedir. Teşkilat ve idare terimi olarak da birçok anlamlar kazanmıştır:
1. Hükümet, memleket idaresi
2. Cezalandırılmayı hak edenlerin cezasını vermekte şiddet göstermek (erbab-ı hükümette siyaset elzemdir)
3. Ceza, cezalandırma, idam (siyasete uğramak, siyaseten katl.)
4. Kamu düzenini sağlamak için yapılan icraat
5. Devletlerarası münasebetleri düzenleyen ilim: Diplomasi, Erbab-ı siyaset (devlet ve hükümeti idare edenler, diplomatlar), meydan-ı siyaset (siyasi idam cezalarının yapıldığı yer, mecaz olarak siyaset hayatı), siyaset çeşmesi (Osmanlılarda Topkapı Sarayı’nda siyaseten katledilenlerin başlarının kesildiği çeşme), siyaset-i âmme, siyaset-i hâssa, siyaset-i seriye (hükümdar, vezir vb. tarafından verilen cezalar) gibi terkipleri de vardır. Siyasetle ilgili işlere siyasi (siyasiyât), bu tür işlerle uğraşanlara da siyasiyyûn denilmekte olup, padişahlara, devlet ileri gelenlerine, dolayısıyla daha sonra bu görevleri üstleneceklere yol göstermek gibi gayelerle kaleme alınan kitaplara da genel bir başlık olarak siyasetname denilmektedir. s. XIII, XIV, XV
Alıntı; Siyasetname – Nizamü’l-Mülk, Farsçadan Çeviren; Mehmet Taha Ayar (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, VI. Basım Haziran 2014 – s. XII ile XV arası) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 
Yorum bırakın