Bilgi Bakkalı

“Julian E. Gıllespıe, 2 Şubat 1922’de Washington’a, ondan önce de 10.01.1922’de İstanbul’daki Amerikan temsilciliği yapan Amiral Bristol’e mektuplar yazıyor. Bakanlığa yazdığı mektup resmi, Bristol’e yazdığı mektup çok çıplak. “Sansürsüz bir mektup yazıyorum” diyor, Bristol’e; “Yusuf Kemal (Tengirşek) Bey, Rauf (Orbay) Bey, Fethi (Okyar) Bey, Dr. Adnan (Adıvar) ve Celal (Bayar) Beylerle tatmin edici birçok görüşmeler yaptım. Rauf Bey çok açık konuşuyor.” diyor.  Gıllespıe Resmi raporunda ise; “Ben işlerimin çoğunu Bayındırlık Bakanı Rauf Bey aracılığı ile yapmayı uygun buldum. .. Birkaç görüşmeden sonra benim bazı sorular vermem ve bu soruların yanıtlanması konusunda anlaştık. Otuz gün beklemek zorunda kaldım.”

Ve Bristol’e sansürsüz olarak; “.. Kendisine yanıtlamak isterse diye 40 soru verdim.  İşleri bilmece haline sokmak için 7 Ocak Cumartesi günü Rauf Bey Meclis’te istifasını verdi. İstifasının, Amerika’yla ilişkiler konusunda izlenecek politika ve bana verilecek yanıtlarda, gerçeklerin açıkça yansıtılıp yansıtılmaması konusunda çıkan bir uyuşmazlık nedeniyle olduğu bana ima edildi.”  Resmi raporda; “Milliyetçi Türk Hükûmeti gerçekten Birleşik Devletlerle yakın ticari ilişkiler kurmak istiyor;

 1-Milli Hükûmet hemen mali yardım istemektedir. Bu verilecek bir imtiyaz (ayrıcalık) karşılığı avans, kredi ya da özel bir borç biçiminde olabilir.  

2-Hükûmet yetkilileri Amerikalıların Misak-ı Milli’de yazılı amaçlara müdahalede bulunmayacağına inanmaktadır.   

3-… Yapılacak bir barış konferansında ticari ve iktisadi haklar konusunda sorun çıkabileceğinden çekinmektedirler.

Bu durumda “Şu imtiyaz ya da bu ekonomik hak başkasına verilmiştir”  diyebilmek istemektedirler.” 

Gıllespıe, Musul petrollerinden, Adana ovasını sulama işinden, Seyhan – Ceyhan nehirlerinden Adana ve Mersin’in elektriklendirme projesinden bahsediyor.  Alman mühendislerinin hazırladığı özel bir raporu ele geçirmekten söz ediyor.    Ankara’da Fethi Bey’le görüşüyor. Tarım araçlarının getirilmesi için kolaylık istiyor. Fethi Bey hükümete ait topraklardan bedava olarak birkaç yıllığına verilebilmesi için çaba harcayacağına söz veriyor. Gıllespıe, Rauf Bey aracılığı ile BMM Hükümetine soru soruyor, cevaplarını alıyor; “Hükûmet tarafından şimdi ne gibi yatırım ve yapım projeleri üzerinde durulmaktadır. Bunların hangileri Amerikan sermayesinin incelemesine açıktır?” Hükûmet adına Rauf Bey cevap veriyor; “… Projeler şunlardır; Mersin Limanı, Adana Ovası sulama projesi, Zonguldak ve Bayburt’un elektrik projesi. Şu projelerde hemen incelenecektir; Bütün Karadeniz limanları, bu limanları iç bölgelere bağlayacak demiryolları, bu bölgelerdeki madenler, Ankara – Sivas ve Sivas – Erzurum, Doğubayazıt- Erzurum, Doğubayazıt – Erzurum – Trabzon, Trabzon – Rize demiryolları, Harput- Ergani – Maden – Diyarbakır demiryolları. Bu sayılan işlerin incelenmesi Amerikan sermayedarlarına açıktır.” Gıllespıe soruyor; “Hükûmetin yabancı sermayeye uygulayacağı kıstas nedir?” Cevap yine Rauf Bey’den; “..Türkiye’nin ekonomik ve siyasal bağımsızlığına zarar getirmemelidir.”

Alıntı: Türkiye Üzerine Tezler II – Yalçın Küçük (Tekin Yayınevi 1995 – Sf. 154 ile 157 arası) kitabından birebir alınmıştır.