24 Mart 1921 (1337) tarihinde 11. İçtima 1. Celse, Reisi Sâni Dr. Adnan Bey
Moskova Antlaşması Hakkında Beyanat: Türk tarafından; İktisat Vekili Yusuf Kemal, Maarif Vekili Rıza Nur, Moskova Sefiri Ali Fuat Paşa. Rusya Şuraları Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Hükümeti Hâriciye Ehali (halk) Komiseri Yorgi Çiçerin, Merkez İcra Komitesi Azasından Celal Korkmazof.
(Bir gün sonra 25 Mart’ta da Rusya İngiltere Ticaret Antlaşması imzalanıyor.)
Türkiye Rusya Antlaşması:
“Madde 1- Rusya… Hükümeti elyevm (bugün) BMM tarafından temsil edilmekte olan Türkiye Hükümeti Milliye’sinin muteber addetmediği Türkiye’ye ait hiçbir senedi tanımamayı kabul eder. (bravo sadaları) .. bilcümle devletlere tebliğ olunan Misakı Milli Ahitnamesinin ihtiva ettiği arazinin dâhil bulunduğu kabul edilmiştir.” (Ve şimdiki hududu tarif ediyor.)
Nusret Efendi (Erzurum); “-Vekil Bey, Batum dâhil midir?”
Hariciye Vekâleti Vekili Muhtar Bey; “-Hayır!”
Hüseyin Avni Bey; “-O halde Misakı Milli yoktur!”
(Mustafa Kemal Paşa hudut mevzusunu okutturmuyor.) Sf. 205, 206
(Madde 2 de Batum limanı ve livası için, her türlü dini ve inanca sahip insanlara eşit davranan bir muhtar (özerk) idareden söz ediliyor. Madde 3’te Nahcivan, Azerbaycan himayesinde muhtar bir arazi teşkil ediyor.)
“Madde 4- .. Şark akvamının (doğu milletlerinin) hakkı hürriyet ve istiklâlini ve arzu ettikleri hükümet ile idare olunmak haklarını resmen tasdik ve teyit ederler.
Madde 5- Boğazlar tüm ülkelerin ticari gemilerine açılacak. Sonra Karadeniz’e sahili olan ülkelerden bir konferans düzenlenecek. Bu konferansın kararlarında; Türkiye’nin hakkı hâkimiyeti mutlakasına (mutlak bağımsızlık hakkına) ve onun payitahtı (başkenti) olan İstanbul şehrinin emniyet ve asayişine bir gûna halel iras etmemesi (hiçbir şekilde zarar gelmemesi) şarttır. (bravo sadaları)”
(Madde 6 daha önceki anlaşmaları keenlemyekûn addediyor. Madde 7 kapitülasyonları yok sayıyor.)
“Madde 8- Taraflar birbirlerinin iç işlerine karışan hükümetlere yönelik teşkilatların ikametini kabul etmeyecek… Türkiye ve Rusya Kafkasya ve Sovyet Cumhuriyetlerine karşı da muamele-i mütekabile (karşılıklı işlemler) şartıyla aynı taahhütte bulunurlar.
Madde 9- İlişkilerin kesilmemesi için şimendifer, telgraf ve sair münakalatın (iletişim araçlarının) korunması ve geliştirilmesi…
Madde 10- Ülkelerin tebaalarının karşılıklı hukuku hakkında.
Madde 11- Taraflar karşı tarafın tebaasına en çok himayeye mazhar (korunmayı hak etmiş) taraf muamelesi yapacaklardır.
Madde 12- Kars ve Ardahan ahalisi isterlerse serbestçe Türkiye’yi terk edebilecek ve birlikte nakit eşyalarını da götürebilecekler, Gürcistan’a terk edilmiş olan Batum ahalisi için de aynı şey geçerli.
Madde 13- Sivil useranın (esirlerin) Avrupa’da olanların üç ay, Asya’da olanların ise altı ay içerisinde Türkiye’ye iadesi taahhüt olunur.
Madde 14- En kısa zamanda konsolosluklar açılacak.
Madde 15- Bu hükümleri diğer Kafkas ülkeleri tarafından da kabul edilmesini Rusya taahhüt eder.
Madde 16- tasdik ile ilgili konular.”
Mebuslar bu antlaşmayı tartışmak istiyorlar ama reis celseyi kapatıyor. Antlaşmanın aslı ele geçince tartışılacak diyor. Sf. 208
Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 09 (1.03.1921 / 23.04.1921) (TBMM Matbaası 1954 yılı 2. Baskı – Devre;1 Sene; 2, İçtima; 11, Celse: 1, – Sf. 205 ile 208 arası) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 
Yorum bırakın