Bilgi Bakkalı

9 Kasım 1341 (1925) tarihinde İçtima: 5, Celse:1, Reis Kâzım Paşa

Başvekil İsmet Paşa Hazretlerinin Devletin Siyaseti Umumiyesi Hakkında Beyanatı:

Başvekil İsmet Paşa (Malatya); “Hususi (özel) mesele malûmunuzdur (bilginiz dâhilindedir): Şark’ta şayanı ehemmiyet (Doğu’da önem verdiğimiz) bir irtica hadisesi (gericilik olayı) tezahür etmişti (ortaya çıkmıştır, görünür olmuştur). Herhangi bir meselenin, Büyük Millet Meclisinde bir karara iktiran ettikten (dayandıktan) sonra milletin arzuyu umumisine (genel arzusuna da) de muvafık (uygun) olup olmadığı derpiş edilmelidir (göz önünde bulundurulmalıdır). Suretinde ayrıca bir safsata şeklide mugalâtalı (saçma), müteaddit (sürekli) bir cereyanı efkâr (fikir hareketi) vücuda getirilmek istenildi.  (Bravo sesleri alkışlar). İrtica hadisesinin (Şeyh Sait isyanının) tenkilinden (cezalandırılmasından) sonra, isyana saha olmuş olan vilâyetlerimizin halkında; üzerinden bir bulut ve bir yük kalkmış gibi serin ve berrak bir küşayişi efkâr (fikir ferahlığı) hâsıl oldu (ortaya çıktı). ⁽¹⁾ (Bravo sesleri) Vatandaşlar, doğrudan doğruya temas ederek ve dertlerini açık kalple doğrudan doğruya Hükümet kapılarına müracaatla (başvuruyla) ifade eyleyerek: arzularını tatmin etmek mevkiindedirler (durumundadırlar). Her gün oralardan aldığımız haberler, vatandaşların muzdarip olduğu (ıstırap duyduğu) birçok dertlerden her gün bir tanesinin daha hallolunduğunun ve bir tanesinin daha izale edildiğinin (giderildiğini), şimdiye kadar gasp edilmiş (elinden alınmış) olan, şunun bunun elinde kalmış olan haklarının her gün bir derece daha zahire (görünüre) çıkarıldığını ifade etmektedir.

İsmet Paşa, Musul’u Konuşuyor. (Konuşmasında Musul meselesinin Şeyh Sait İsyanıyla bir irtibat kurmuyor) (Musul konuşmasının tamamı aşağıdadır: )

Başvekil İsmet Paşa (Malatya);  Lozan muahedesi (antlaşması), Musul meselesinde muahedenin (antlaşması) imzasından sonra, bir konferansa mevzubahis edilmesini derpiş eylemişti (bir konferansa konu edilmesini göz önüne almıştı). Bu konferansın İstanbul’da toplandığı ve bir neticeye (sonuca) vasıl olmadığı (ulaşmadığı) malûmunuzdur (bilginiz dâhilindedir). Fakat bir noktayı tebarüz ettirmek (belirtmek) isterim: İstanbul konferansı akamete uğradığı (kesintiye) zaman biz demiştik ki; Konferans, muahedenin (Lozan antlaşmasının) kendine havale ettiği (gönderdiği) meseleyi mütalâaya (değerlendirmeye) girişmeksizin, yani muahedenin (Lozan’ın) derpiş etmediği (göz önüne almadığı) mesail (işler)  karşısında bulunduğundan dolayı adeta (neredeyse) müzakereye iptidar etmeden (görüşmelere başlamakta acele etmeden) inkıta etmiştir (kesilmiştir). Çünkü biz, muahedenin (Lozan’ın) ruh ve mefhumundan (içeriğinden) hariç teklifât (teklifler, istenenler) karşısında kalmışızdır. Bunu takiben (devamında) geçen hadisat (olaylar), İstanbul konferansının hitamını mucip olan (sonucunu gerektiren) hususu (konuyu), dermeyan ettiğimiz (ortaya koyduğumuz) fikri teyit etmiştir (onaylamıştır). Yani, muallâk olan (ortada kalan) mesele, Musul Vilâyetinin mukadderatı (geleceği) meselesidir, bunun üzerinde konuşulacaktır, esas, gerek Cemiyeti Akvamda (Kavimler Cemiyetinde, Birleşmiş Milletlerde) ve gerek Cemiyeti Akvam Komisyonunum tetkikâtı neticesindeki (incelemesi sonucundaki) raporda tebarüz ettirilmiştir (bariz bir şekle konulmuştur). Ondan sonra Cemiyeti Akvamdaki safahatı (gidişatı) bilirsiniz. Cemiyeti Akvamda, Musul meselesinin müzakeresi esnasında (görüşülmesi sırasında) biz, Lozan Muahedesinin esasâtı ve hututu dâhilinde (esasları ve sınırları içerisinde) bulunduk. Lozan Muahedesi birçok fedakârlıklarla istihsal olunmuş (üretilmiş)  bir neticedir (sonuçtur). Bunun bize tamim ettiği (genellediği) haklar dâhilinde meselenin bir neticeye isâlini  (sonuca ulaşmasını) temenni eyledik (diledik). İstanbul Konferansına ait olan maruzatım (açıklamam), meselenin başından nihayetine (sonuna) kadar muahedenin (antlaşmanın) hududu (sınırları) dâhilinde, samimiyetle işi halletmek arzusu ile çalıştığımızı ve daima samimiyetle meşbu (dolu) olduğumuzu gösterir. Fakat bu arzu, muahedenin bize temin ettiği (sağladığı) bütün haklardan feragati istilzam etmez (vaz geçmemizi içermez, gerektirmez). Sf. 62 

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 49 (1.11.1925 / 30.11.1925) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre; 2, Sene; 3, İçtima; 5, Celse: 1, – Sf.  ile  arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKKAL’IN YORUMU ⁽¹⁾ (1998): İsmet Paşa bu konuşmayı yaparken Kürt Bölgesine giriş çıkışlar yasaklanmış ve halkı terbiye etme operasyonu yapılıyordu.