Osmanlı kaynaklarına göre dağdaki direniş Werfel’in dediği gibi kırk gün değil, elli üç gün sürmüştür. Direnişe beş bin kişi değil, direnişin lideri Papaz Dikran Andreassianın sayımına göre 4.200 kişi katılmıştır. Bu sayısal farklara rağmen romanda anlatılanlar, esas olarak sözlü ve yazılı tarih anlatılarıyla uyumludur.
Bilinen odur ki, Misis Dağı üzerindeki Kessap ile Musa Dağ eteklerindeki Bityas, Habibli, Yoğunoluk, Hıdır Bey ve Kabbusiye köylerinde yaşayan Ermeniler tehcir emrini duyunca, yatak, yorgan, tavuk, tahıl ne varsa yüklenip, 21 Temmuz 1915 günü Musa Dağa sığınmışlardı. Ancak, Osmanlı imparatorluğunun 41. Fırka’dan iki alay ve bir dağ topçu takımını bölgeye sevk etmesiyle birlikte işler tersine dönecek, erzakları tükenen Musa Dağ direnişçileri bölgeyi terk etmek zorunda kalacaklardı. Yıllar sonra ortaya çıkan belgelere göre, 12 Eylül 1915 günü, 4.088 Musa Dağlıyı bölgeden Fransız gemileri uzaklaştırmıştı. Mülteciler önce Kıbrıs’ın Limasol limanına getirilmek istenmişler, ancak Kıbrıslı Türkler ve Rumlar, Ermenilerin bölgeye yerleştirilmesine şiddetle karşı çıkınca, Mısır’ın Port Said limanına götürülmüşlerdi. Ancak burada da gemiden çıkış izni alamamışlardı, çünkü Mısır’daki Britanya Siyasi Komiseri “Niçin Fransız sömürgeleri değil de İngiliz sömürgeleri? Ermenileri başka yere yerleştirsinler” demişti. Uzun pazarlıklardan sonra gemidekiler liman civarındaki bir askerî tesise geçici’ kaydıyla indirildiler, ancak kampın 360 bin franka yaklaşan masraflarım ödemek istemeyen İngilizler, Fransızlara bir an önce Ermenilerin ülkeden çıkarılmasını kesin dille tebliğ ettiler. Sf. 242
1916 yılının son aylarında beş yüz kadar genç Kıbrıs’ta, Magusa’nın (bugün Gazi Magosa) kuzeyindeki Monarga’da (bugün Boğaztepe) kurulan Ermeni Lejyonuna katıldı. Başka katılımlarla büyüyen lejyon, Fransızlarla birlikte Kilikya’ya (Adana havalisi) çıktı ve bazı intikam saldırılarında yer aldı. Ancak yine Fransızlar tarafından 28 Nisan 1919’da Mersin de silahlarını teslim etmeye zorlanan lejyon, Fransa ile Türkiye arasında 20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması ile de tamamen kapatıldı. Sf. 243
Alıntı; Öteki Tarih III (Kemalist Devrimler ve İsyanlar) – Ayşe Hür, (Profil Yayıncılık, 2. Baskı Ekim 2012 – Sf. 242, 243) kitabından birebir alınmıştır.
Bilgi Bakkalı 
Yorum bırakın