Bilgi Bakkalı

(Belge; 23 R. I. Termen, 1907 Yılında Van, Bitlis ve Diyarbakır Vilayetlerine Yapılan Araştırma Gezisinin Raporu.)

Eşlerini, kardeşlerini ve onlarla birlikte yuvalarını kaybeden kadınlar, tüm bunların yanında bir de her türlü zulme karşı korumasız kalıp hükümetten hiç bir destek bulamayınca devrime hazır yeni bir sınıfı oluşturuyorlar. Bunların bir kısmı, devrim hareketine aktif olarak katılıyor, belgelerle ateşli silahları gizliyor, mektuplar dağıtıyor, bilgi topluyor, hatta çatışmalar sırasında erkeklerden geri kalmayacak şekilde silah kullanabiliyorlardı. Sf. 174

Köylerde de hükümetten memnun olmayan ve devrime katılmaya hazır olanların sayısı fazladır. Kürt aşiretlerinin eşkıyalıkları, Ermenileri kendilerini koruyacak bir güç aramaya itmektedir. İstediklerini hükümetten elde edemediler. Kendilerini koruyabilmelerinin tek bir yolu kaldı, o da aşiretlerde olduğu gibi bir reisin önderliğinde birleşmektir, işte fedailer onların reisleri hâline gelmişlerdir. Fedailer, köyleri birleştiriyor, onlara kendilerini savunabilmeleri için maddî destek sağlıyor (silah, mermi vs.) ve Kürtlerde olduğu gibi onların harp komutanları hâline geliyorlardı. Bütün bunların sayesinde fedailerin güçlü olduğu yerlerde Kürtler, Ermeni köylerini soymaya cesaret edemiyorlardı. Örneğin 1907’de Karçigan’da hiçbir eşkıyalık olayı olmamıştır. Köylüler hiç şüphesiz devrimci teorileri anlayamıyorlardı. Onların gözünde fedailer, onları Kürtlerin saldırılarından ve eşkıyalıklarından koruyan ve güçsüz hükümetin yapamadıklarını yapan komutanlardı. Onlara göre fedai komutanlar, en az Kürt aşiretlerinin reisleri kadar meşru idiler. Sf. 174

Alıntı; Türkiye’de Ermeni Meselesi (Rus Genelkurmay Başkanlığı Belgeleri) – Hazırlayan; Mihail Bashanov, Çeviren; İlyas Kemaloğlu (Kamalov), (Türk tarih Kurumu Yayınları 2013, Sf. 174) kitabından birebir alınmıştır.