Bilgi Bakkalı

    9 Mart 1340 (1924) tarihinde İçtima: 7, Celse:1, Reis Ali Fethi Bey

Dr. Rıza Nur’un Kanun Teklifi Var; (Dolmabahçe Sarayı da Topkapı Sarayı gibi müze olup halkın ziyaretine açılsın diyor.) Sf. 203

Teşkilâtı Esasiye Kanunu (1924 Anayasası) Görüşmeleri;

(Kanunuesasî (anayasa) Encümeni (komisyonu) azalarından Bursa Mebusu Refet, Karesi Mebusu Ahmet Süreyya ve Niğde mebusu Hazım Bey senato istiyorlar, Seçim Kanunu ve kanunların vetosunun bir kişiye kalmasının doğru olmayacağını despotizme yol açacağını söylüyorlar, Esbabı mûcibeye (kanunun gerekçesine) şerh koymuşlar.) (Zabıtların 217 ila 223 sayfaların da bu görüşmeler var.)

Teşkilâtı Esasiye Kanunu: (1924 Anayasası) ⁽¹⁾

Madde 2– Türkiye Devleti’nin dini, Dini İslam’dır, resmi dili Türkçedir. ..        

Madde 16; Mebus Yemini; “vatan ve milletin saadet ve selâmetine muğayir (aykırı) bir gâye takip etmeyeceğime ve Cumhuriyet esaslarına sadakatten ayrılmayacağıma vallahi… Sf. 218

Madde 25; Meclis; kendiliğinden intihabatına (seçimlerine) ve tecdidine (yenilenmesine) karar verebileceği gibi Reisicumhur da Hükümetin mütalaasını (görüşünü) aldıktan sonra esbabı mucibesini (sebebini, gerekçesini) Meclis ve millete bildirmek şartıyla buna karar verebilir.

(Türklerin Hukuku Kısım’ında; Madde; 69 da “Her Türk hür doğar, hür yaşar ifadesi var.) Sf. 219

Madde 72; Şahsi masuniyet (kişisel dokunulmazlık), vicdan, tefekkür (düşünce), kelâm (konuşma, ifade etme), neşir (yayma, yayın), seyahat, akit (sözleşme yapma), sayüamel (çalışma), temellük (mülk edinme) ve tasarruf (biriktirme), içtima cemiyet (dernek olma, toplanma), şirket hak ve hürriyetleri Türklerin tabii hak ve hukuklarındandır. Sf. 221

Madde 75; İşkence, eziyet, müsadere (devlet adına mala el koyma) ve angarya (zorla çalıştırma) memnudur (yasaktır). 

Madde 77; Hiçbir kimse mensup olduğu din, mezhep, tarikat ve felsefi içtihadından (yorumlarından) dolayı muaheze edilemez (kınanamaz, azarlanamaz). Asayiş, adabı muaşereti umumiye (genel görgü kuraları) ve kavanine (kanunlara) muğayyir (aykırı) olmamak üzere her türlü ayinler serbesttir. Sf.222 

Madde 79; Matbuat (basın; gazete, mecmua, dergi ve kitap) kanun dairesinde serbesttir ve neşredilmeden evvel teftiş ve muayeneye (kontrole) tabi değildir. 

Madde 89; İptidai tahsil (ilköğretim), bütün Türkler için mecburi ve meccanidir (parasızdır).   

Madde 90; Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın Türk ıtlak olunur (adlandırılır).

Muvakkat Madde; “TBMM’ne intihâb edilen (seçilen) ve edilecek olan bilumum mensubini askeriyenin tabi (askeri personelin bağlı) olacakları şerait (şartlar) hakkındaki 19 Kânunuevvel (Aralık)1339 (1923)tarihli kanun ahkâmı bâkidir (hükümleri kalıcıdır).”   (19 Aralık 1923 tarihli kanun Asker mebusların askeri nizama tabi olduklarını vazediyor yani kişi hem asker hem de mebus olabiliyor, sadece asker mebuslar görevde oldukları müddetçe Meclis görüşmelerine katılamıyorlar, hükümete katılabiliyorlar.) Sf. 223

(Yani Kemal Paşa hem Meclis’i hem icrayı ve hem de orduyu kontrol edebilecek.) 

Celal Nuri Bey (Gelibolu) (Kanunu Esasî Encümeni Mazbata Muharriri); “Teşkilâtı Esasiye Kanunu lâyihasını getirmiş olmakla inkılabın kemâle (olgunluğa) ermiş olduğunu zannediyorum.” 

Abidin Bey (Saruhan); (1926 yılında İzmir Suikastı davasında idam edildi.. Meclis’i fesih yetkisini Reisicumhura vermek doğru değil diyor, kanunları veto etme hakkı daha da önemli bir haktır bunu da vermek yanlıştır diyor.) Sf. 232

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 36 (1.03.1924 / 12.03.1924) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre; 2, Sene; 2, İçtima; 7, Celse: 1, – Sf. 203 ile 243 arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKAL’IN YORUMU ⁽¹⁾ (1996): 1921 Yılında Birinci Meclis’in kabul ettiği demokrat ve halkçı Teşkilâtı Esasiye Kanunu yani 1921 Anayasası uygulanmak istenmedi.