Bilgi Bakkalı

1 Nisan 1339 (1923) tarihinde İçtima: 15, Celse:1,  Reisisani Ali Fuat Paşa  

 İsmet Paşa’nın Lozan Hakkında Beyanatı:

Hariciye Vekili İsmet Paşa (Edirne); (Müttefik devletlere 8 Mart’ta bir nota gönderdik. Onlar da dün akşam cevap verdiler. Bazı konularda itirazları saklı kalmak şartıyla hemen görüşmelere başlayalım diyorlar. İtirazlar; bazı arazi konuları, ekonomik maddeler ve adli izinler. Arazi konusunda Lozan’daki itirazlarından taviz vermiyorlar. İsmet Paşa bu Meclis’in zorluk çıkaracağını biliyor, seçime gidelim diyor.) “- … Onun için bir taraftan sizden aldığımız mezuniyet (izin) ve esasat (esaslar) üzerine sulhu istihsal (barışı üretmek) için devam etmek ve husule gelecek netice (ortaya çıkacak sonuç) üzerinde BMM’nin verdiği kararı milletin en son muhassala-i efkârı olduğunu (aklından en son çıkan fikir olduğunu) dâhil ve harice izhar etmek (içeriye ve dışarıya göstermek) için ve BMM’nin verdiği karar üzerine memleketin bütün menabii (kaynakları) ve vesaitiyle (araçlarıyla) yürümek için, tecdidi intihap (yeni seçim) suretiyle milletin ârâyi umumiyesini (genel eğilimini) yeniden tecelli ettirmeyi (ortaya çıkartmayı) teklif ediyorum.” 

Ziya Hurşit Bey (Lazistân); “-Zannederim evvelce böyle bir teklif verilmişti de Paşa Hazretleri reddine taraftar olanlardan birisi idi.”

Sırrı Bey (İzmit); “-Paşam, bunu bizzat yirmi gün evvel teklif etmiştim ve bizzat zat-ı âliniz aleyhinde bulunmuştunuz.” 

(Ve herkes seçimi istiyor. Onurlu bir görev yapmış olan Birinci Meclis yasama işini bırakıyor, Hüseyin Avni Bey konuşuyor:)

Hüseyin Avni Bey (Erzurum); “-Efendiler Meşrutiyetin bahşettiği (bağışladığı) hakların en mümtazı (seçkini) tabii hakk-ı intihaptır (seçim hakkıdır). Bir kimse inadına musallat olarak, ben bilakayıt ve şart (kayıtsız şartsız) devam edeceğim derse müstebittir (diktatördür, baskıcıdır), belâdır. Allah böyle bir belâyı bize bir daha nasip etmesin. (Âmin sadaları)  Temenni ederim ki bu memlekette intihapsız (seçimsiz) bir fert, bir söz söylemek liyakatini kendisinde görmesin ve bu hali Allah bize de gösterecektir.   .. Fakat intihap (seçim) ne surette yapılacaktır? Yine eski saltanat devrinin bir nevi reyiyle (yeni oylamasıyla), daha doğrusu yarım reyiyle (oyuyla), hükümet reyiyle gelen mebuslar gönderecekse o da nafiledir. .. Halkın hükümete daha sağlam bir surette sarılması için tecdid-i intihap (yeni bir seçim kanunu) üzerimize farzdır. Buna bugün karar verelim ve yine arz ettiğim gibi buna, mukaddes karar namını (adını) verelim. (alkışlar)”

Durak Bey (Erzurum); “-.. BMM’de sandalye ve mevki hârisi (hırslısı) kimse yoktur. Yalnız vatan harisleri vardır. .. Hiçbir arkadaş, hiçbir fert gelecek Meclis için namzetliğini (adaylığını) bile vaz’ etmemelidir (açıklamamalıdır) (Bravo sesleri, alkışlar) … buna müttefikan (hep birlikte) bir karar verelim” (alkışlar) ⁽¹⁾

İcra Vekilleri Heyeti Reisi Rauf Bey; “-..seçime gitme biçimini Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun geçici maddesini değiştirerek mi yoksa yeni bir kanun yaparak mı gidelim. Bu ihtilaf sizin kanuna olan saygınızdandır…” 

Ziya Hurşit Bey; “-İnşallah yeni Meclis, kanunu hâkim kılacak bir Heyet-i Vekile (hükümet) yapacaktır.”  Sf. 290

(Hakkı Hami bey ve Mehmet Şükrü beyler de Hüseyin Avni Bey gibi düşünüyor, Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey bir takrir vererek önce nüfus sayımı yapalım sonra seçim kanunu yapalım diyor kimse bu önerileri kâle almıyor.)

Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri; (Paşa seçim isteğinden memnun) “-.. Arkadaşlar Türkiye Devletinde ve Türkiye Devletini kuran Türkiye halkında tâcdar (padişah) yoktur, diktatör yoktur. (kahrolsun tâcdar sesleri) Tâcdar yoktur ve olmayacaktır çünkü olamaz! (Şiddetli alkışlar, Bravo sesleri)”     

Hüseyin Avni; “-Burası ona müsait değildir.” 

Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri; “-..ben Heyet-i Âliye’niz içinde bir âzâ ve bir arkadaş bulunmakla fevkalade memnun ve mesudum” Sf. 293  

2. Celse. Musa Kâzım Efendi.

(Hüseyin Avni Bey: Seçim Kanunu tabedilsin yani basılsın yarın görüşelim diyor. Kabul ediliyor.)

Vilâyat-I Şarkiye Muhacirlerine Yardım Kanunu Kabul Edildi.  Sf. 295

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 28 (1.03.1923 / 8.04.1923) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre;1 Sene; 4, İçtima; 15, Celse: 1, – Sf. 288 ile 295 arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKKAL’IN YORUMU ⁽¹⁾ (2022): Hükümet, Musul’u İngiltere’ye verecek ve bu Meclis buna razı olmayacak, hazır Ali Şükrü cinayeti bütün muhalefeti sindirmiş iken İsmet Paşa tam zamanında, erken seçime gitme fikrini ortaya attı. Muhalefet de arkasından geldi, adeta intihar ettiler.