Bilgi Bakkalı

8 Nisan 1339 (1923) tarihinde İçtima: 20, Celse:1,  Reisisani Ali Fuat Paşa   

İngiliz Şirketlerine İmtiyaz (Ayrıcalık Tanınması) Kanunu Görüşülüyor. Kabul Ediliyor;

Anadolu’da Demiryolları ve Limanlar İnşası İçin Mr. Canedy ve Chaster ile Akdedilen Mukavelenin Tasdikine Dair Kanun Layihâsı;

            “TBMM Riyaset-i Celile’sine;

Anadolu’da demiryolları ve limanlar inşası ve işletilmesi ve demiryolu güzergâhının her iki tarafında ve yirmişer kilometrelik sahadaki maadin (madenlerin) işletilmesi hakkında Nafıa Vekâleti ile müşterek Akleyton Canedy ve Artur Chester beyinlerinde (aralarında) takarrür eden mukavelename-i iptidaiye (kararlaştırılan ilk antlaşma) ve mukavele-i esasiye (esas antlaşma) ve… 

                                İcra Vekilleri Reisi Hüseyin Rauf”

(Encümenin Esbab-ı Mûcibesi; 1325 (1909) yılında Sivas ile Erzurum arasında bir demiryolu tesisi ve hattın Karadeniz sahilinde şubeler oluşturmak üzere takip eden 3 bin kilometrelik bir şebeke yapılması için New York ve Londra’da şubesi bulunan Ç-Civait nam (adlı) Demiryolu İnşaat şirketi hesabına hareket eden Amerikalı Dr. Glaskov tarafından imtiyaz istenmiştir. Sonunda 105 cm eninde olacak hattın Sivas, Harput, Diyarbekir, Bitlis, Van Gölünün Güney veya kuzeyinden geçen ve bu hattan ayrılarak Musul ve Kerkük’ten geçen Süleymaniye’ye ulaşan, yine başka bir güzergâhla Ceyhan-Yumurtalık körfezine giden hat kararlaştırılmış ve bu hattın 20 km sağında ve solunda madenler için etüt yapma yetkisi veriyor. On altı ay müddetle bu etüdü yaptıktan sonra yatırımı yapıp yapmayacağını Osmanlı hükümetine bildirecek, eğer hattan vaz geçerse para talep etmeyecek, şayet hattı yaparım derse 15 sene bu madenlerin rüsumunu (gümrük vergisini) vermeyecek ve 99 sene işletecek. Daha sonra bu işe başka talipler de çıkmış bu sefer Amerikalı bir şirket Ottoman Amerikan Developman Kumpani şirketi adına Mr. Chester ve arkadaşı Mr Kolt devreye girmiş. Yeniden sözleşme yapılmış 25 Şubat 1325 (1909) da Nafıa’dan geçerek Sadarete gitmiş. Bu yeni sözleşmede hattın 20 kilometre sağ ve solundaki madenlerin dışında da Sivas ve Mâmuratülaziz vilâyetlerinin tüm madenlerinin verilmesini içeriyormuş, zamanın Meclisi bunu reddetmiş. 1996)

“Ahiren (sonradan) yine aynı proje dâhilinde mezkur (zikredilen, söylenen) işin kendilerine verilmesini talep etmek üzere Ankara’ya gelen ve ibraz ettikleri 5. Mayıs.1922 tarihli Vekâletnâme ile .. Mr. Kleyton kenedi ve Mister Artur Cester Banka Kommerçiyale İtalya’nın Dersaadet (İstanbul) Şubesine 50 bin lira depozito edildiği ve bu bankanın 4. Teşrinisani 1922 tarihli teminat mektubu verildi…. ” (ve hükûmet ile yapılan yeni mukavele ilk mukaveleye yakın şartlar içeriyor,  bazı ilaveler var.) Sf. 440

“Madde 7- … maden lafzının (maden sözünün) alelıtlak (genellikle) maden tabakatına (tabakalarına, katmanlarına), maden sularına, petrol sahalarına, taş ve kum ocaklarına şamil olduğu (kapsadığı) kabul edilmiştir. “

(Devlet arazisi bedava, vatandaşın malı istimlâk edilecek. Ergani madeninden dünyanın en zengin bakır madeni diye söz ediliyor. İktisat Vekili Mahmut Esat (Bozkurt) Bey 11 Kânunusani 1339 tarihli yazı ile hattın 20 km sağ ve solunda işletme hakkı verilmesine karşı çıkıyor.)  Sf.441

Mukavelenâme-i İptidaiye (İlk Sözleşme);

(Madde 1- Sivas’tan başlayıp Harput, Ergani, Diyarbakır, Bitlis ve Van’a gidecek, Harput’tan ayrılıp Ceyhan-Yumurtalık’a gidecek, yine bu hattan ayrılıp Musul ve Kerkük’e ve Süleymaniye’ye giden 1435 km’lik bir hat olacak. 

Madde 3- Ottoman Amerikan Development Kumpani Şirketine bu keşifleri yapması için 2 yıl zaman tanınıyor.

Madde 5- Eğer şirket fizibilite raporunu hükümete vermezse teminatına el konulur. 

Madde 6- Şirket kabul ederse teminat akçesi olarak 70 bin lira daha yatıracak.          

Madde 10- Hükümet bu şirketin işini bir fen memuruna kontrol ettirebilecek. Bu memur icraata müdahale etmeyip keşfi takip edecek ve teftiş edecek.  Sf. 443  

Şarkî (Doğu) Demiryollarına Ait Mukavelenâme (sözleşme);

(Madde 2- İmtiyaz (ayrıcalık) müddeti 99 senedir. 

Madde 4- Şirket altı ay içerisinde bir Türk Anonim Şirketi kuracak bu şirketin sermayesinin yarısını halka arz edecek halktan alan olmazsa dilediğine satacak.  

Madde 9 Demiryolu tek hat olacak ama istimlâki çift hatta göre yapılacak.           

Madde 10- İçeriden ve dışarıdan alınacak makine, alet, edevat, kömür, ağaç, demir dâhili vergi ve gümrük vergisinden muaftır.

Madde 11- Şirket imalat ve işletme için gerekli olan ahşap malzemeyi devlet ormanlarından kesebilecektir. Yol boyunca tuğla, doğrama vs. atölyeleri kurup işletebilecektir. 

Madde 12 Maden ocaklarının güvenlik ve iyi muhafaza edilmesinden şirket sorumludur. 

Madde 18- Şirket madenlerle anayol arasında demiryolu döşeyebilecek ve bu hat imtiyazın bitiminde hükümete kalacak. Şirket petrol boru hatlarını da Türkiye arazisi üzerinden döşeyebilecek, arazi terki aynen demiryolunda olduğu gibidir.   

Madde 19- Şirket doğal gazlardan da yararlanabilir. Elektrik santralleri kurabilir ve bu elektriği halka satabilir. 

Madde 20- Yumurtalıktaki liman inşasına çok önem veriliyor, ayrıntılı bilgiler veriliyor. 

Madde 21- Demiryolu işletmeciliğinden alınan tüm gelirler şirkete ait olacak.  Sf. 448 

Madde 22- Hükûmet 30 sene sonra son beş senenin kazancına bakarak bu demiryolunun işletmesini satabilir. Madenler ile yapılan bağlantı yolları hariç. Bu konuda da çok ayrıntılı bilgiler var. Yani şirket demiryolu işletmesinden zarar ederse madenler kendisine kalacak yolu devlete kakalayacak. Sf;448  

Madde 23- Şirket üst düzey yöneticileri hariç personelini Türkiye halkından seçecektir. Meslek içi eğitim için okullar açacaktır.

Madde 29- Hat boyunca telgraf ve telefon şebekesi döşenecek hükümet bu haberleşmeyi kontrol edecek. Direkler Hükümetin döşeyeceği diğer hatlara da dayanıklı olacak, hükümet acil durumlarda bu şebekeyi kullanabilecek.

Madde 35- Şirket söz konusu alanda maden aramak için izin almak zorunda değil. İşletmeye başladığı zaman haritası ile birlikte İktisat Vekâletine bilgi verecek.  Sf. 451 

Madde 36- Şirket yolunu yapmadığı madeni işletme hakkına sahip değildir.

Madde 37- Ocaklar teknik şartlara uygun işletilecek, iki yıl işletilmeyen ocak imtiyazı iptal edilecek. Şirket kendi ürettiği veya başkasının ürettiği madeni ihraç etmek için fabrikalar tesis eylemeye yetkilidir.

Madde 40. Yirmi birinci seneden sonra şirketin yeni ocak veya keşif yapma hakkı yoktur. 

Madde 41- Dâhili tüketim vergisi konulursa şirket buna uyacak.

Madde 42- Şirketin masrafları, tahvil, faiz vs masrafları düştükten sonra, ortaklarına % 12 oranında kâr dağıttıktan sonra kalan kârın % 30 u devlete % 70 i şirkete kalacaktır. 

Madde 46- Tüm davalar Türkiye mahkemelerinde veya Şuray-ı Devlet’te (Danıştay’da) görülecek. Sf. 452  

Mukavelenâme (Sözleşme);

(Madde1- Samsun, Havza, Amasya, Zile, den Sivas’a, Bu hattan Musaköy civarından ayrılarak Ankara’ya Sivas Harput hattı, Bu hattan Çaltı’dan ayrılarak Erzurum oradan da bir Karadeniz limanına toplam 1435 km. 

Madde 8- Samsun’da büyük bir liman. 

Madde 13- Erzurum’dan Doğubayazıt’a, Sivas’tan Kayseri’ye, Kayseri – Ankara, Kayseri – Ulukışla, Samsun – Sivas hattı, Hacıbektaş civarındaki bir yerden Çorum- Sungurlu – Ankara’ya.

Şarkî Anadolu Demiryollarına Dair Şartnâme-i Esasiye (Teknik Şartname);

(Madde 1- Sivas’tan Harput, Ergani, Diyarbakır, Bitlis ve Van gölü kenarındaki bir yere. Harput civarında bir yerden ayırıp Ceyhan – Yumurtalık’a yine bu hattan ayrılıp Musul Kerkük, Süleymaniye’ye. Sf. 454 

Madde 7- Kurp (viraj) yarıçapı 300 metreden az olmayacak.

Madde 8- Azami eğim % 2 den fazla olamaz. Hatlar 45 Kilometre saat hıza müsait olacaktır.

Madde 14- Mevcut karayolları ile hemzemin geçitlerden kaçınılacaktır.

Madde 24- Günde an az 9 tren çalıştırılacaktır.

Madde 31- Taşıma ücretleri ekli tarifedeki gibi olacak, zam için Vekâletten izin alınacaktır.

Nafıa Encümeni Mazbatası;

” ..bugün TBMM hükümetinin idaresi altında bulunan takriben 800 ila 850 bin kilometre murabbası (850 bin km karesi) arazide topu topu 4.400 km demiryolu bulunabilmiştir.” ⁽¹⁾ Sf. 515

Kanun Kabul edildi.

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 28 (1.03.1923 / 8.04.1923) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre;1 Sene; 4, İçtima; 20, Celse: 1, – Sf. 440 ile 515 arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKKAL’IN NOTU ⁽¹⁾ (1996); Nafıa Vekili Diyarbekir Mebusu Fevzi Bey’in bu kanunla ilgili izahatı var; Doğu yeteri kadar gelişmemiştir diyor ve devam ediyor. Abdülaziz zamanında alınan borçlarla Erzurum ve Bağdat demiryolları düşünüldü ama yapılamadı. Abdülhamit zamanında zaten yapılamazdı çünkü Rusya’nın muvafakati lâzımdı ve Rusya’nın rüçhan (kullanma) hakkı vardı. ..1325 (1909) senesinde gerek Avrupa ve gerekse Amerika sermayedarları bir hücum gösterdiler, bu teklifler içerisinde Mr. Çester ve İzmirli adamı Emin Çester müracaat etmiş kanunlaşıp Nafıa Vekâletine gitmiş sonra 1327 de tekrar Meclis’e gelmiş. Teklif dar hat şeklindeymiş. Reddedilmiş. Şimdi yine aynı şirket geniş hat teklifi ile geliyor. .. Bu 4.000 km’lik bir hattır ve takribi bir hesapla 400 milyon liralık bir iştir. Bu hat üzerinde sadece bir Ergani bakır madeni vardır o da yılda devlete en çok 30-40 bin lira gelir getiriyor. Diyor.

BAKKAL’IN YORUMU (1996): Bu içtimada Hüseyin Avni Bey yok. Bu hattın üzerinde dünyanın en zengin, bakır, krom yatakları Maden’de, Sivas’ta demir yatağı, Şırnak ve Cizre’de kömür ve Batman’da petrol var. Hepsinden önemlisi Musul ve Kerkük petrolleri Yumurtalık limanına akıtılacak. Bu önemli bir İngiliz projesi. Ve kabul ediliyor. Herhangi bir muhalif sese de rastlamadım.