Bilgi Bakkalı

 14 Şubat 1341 (1925) tarihinde İçtima: 55, Celse:1, Reis Kâzım Paşa

1925 Belediye Seçimlerindeki Baskılar Görüşülüyor;

Feridun Fikri Bey (Dersim); (Elâziz seçiminde baskı var diyor;) “Hâkimiyeti milliye (milli egemenlik) ve cumhuriyet mefhumunun (kavramının) halka bahşetmiş olduğu hakkı reyi (oy hakkını) kemali serbesti (tam bir serbestlik) ile istimal etmesine (kullanmasına) karşı, kuvvei hükümet tarafından (hükümet güçleri tarafından) müdahalat (müdahaleler, karışmalar) olmaktadır. .. Elâziz’de Halk Fırkası, Hoxili Süleyman Efendi isminde bir zatı muhteremi namzet (aday) koymuştur. Buna mukabil (buna karşılık) 15 sene evvel millet meclisin sıralarında bulunmuş .. cümlenin teveccüh ve hürmetini kazanmış Beyzade Mehmet Efendi de serbest ve müstakil (bağımsız) aday olarak yani ahali namzeti (halkın adayı) olarak namzetliğini ilan eylemiştir. Beyzâde Mehmet Nuri Bey’den aldığımız ilk telgraf şudur;

“Harput’tan 300 imza ile namzetliğim (adaylığım) ilan ve Dâhiliye Vekâleti’nin Harput Heyeti Teftişiyesine (denetleme heyetine) havale edilen emrinde, intihabadın (seçimlerin) hemen icra olunmasına rağmen, Heyeti Teftişiye’ce dünkü gün verilen karar üzerine müntehibi saniler (delegeler, ikincil seçmenler) tezkerelerle (yazılı emirlerle) şubatın sekizinci gününe davet olunmuş iken, geçen seneki intihabatta görülmemiş tehdidat (tehditler) ve istibdat icrası (baskılar yapılması) yüzünden mahkûm olan Vâli, amalini terviç maksadıyla (emellerini gerçekleştirmek amacıyla) Harput intihabının, hiç bir esbabı kanuni (yasal sebebi) olmadığı halde şubatın on beşine kadar tehiriyle (ertelenerek), Heyeti Teftişiye’nin bu kararını bozdurmak için şiddete imali nüfuz etmekte (baskı yaratmakla) ve Palu’ya bir yüzbaşı gönderdiği gibi, diğer kazalara da mektupçuyu gönderip icmayı istibdat ettireceğini (toplu baskı yaptıracağını) söylemektedir. … Vilâyetimizin şu zinciri tahakkümden kurtarılmasını selâmeti millet nâmına (milletin kurtuluşu adına) istirham eylerim. Beyzade Mehmet Nuri” ⁽¹⁾ Sf. 415

Feridun Fikri Bey (Devamla): Efendiler bu telgraftan sonra diğer bir telgraf daha gelmiştir bu da Elâziz ‘de Keban’da Hacı Kaya’dandır.” 

“Keban müntehibi sânilerinin (delegelerinin) hapsine kadar müdahale ilerlemiştir. Tahrirat Müdürü (Yazı İşleri Müdürü) müdahale için Keban’a gönderildi, …. Jandarma başında bilâmuhaba (ürkütücü biçimde) Kaymakam, jandarma komutanı oturmakta jandarmalar vasıtasıyla günde bir kaç rey sandığa atmak suretiyle beş – altı günden beri intihabat (seçimler) devam etmektedir. Sandık hemen açılmadan Halk Fırkası (CHP) namzedine (adayına) rey (oy) verildiğini Kaymakam ve Jandarma kumandanı Valiye yazmakta olduğu da müdahalenin derecesini ispat eder. Palu’da arkadaşımız Haşim Bey’in de tazyik edilmekte olduğunu (baskıya maruz kaldığını) arz ederim. Müdafai Hukuk Reisi Sabıkı (eskisi) Hacı Kaya Sebati.”  Sf.416 Bunun üzerine Palu Kazası intihabadı (seçimleri) yapılmıştır. (Palu’dan gelen telgrafı okuyor:) “..elliye karib (yakın) gelmeyenlerin reyleri başkaları tarafından Heyeti Teftişiye’nin tensibi (onayı) ile yazılarak sandığa bırakıldı. Cinayetle mahkûm olanlardan rey (oy) alındı. Beyzade Mehmet Efendi’ye verilen reylerin ekserisi (çoğunluğu) Süleyman Efendi nâmına yazılmakla, men edildi (engellendi). .. Mukadderatı millet (milletin kaderi, milletin geleceği) maksadı mahsusa (özel amaçlara) feda edildi….   serbestii intihap (serbest seçimler) tehdit ve inhisar (tekel) altına alındı. … intihap edildi (seçildi) denilmektense mebus tayin kılındı demek daha münasip (uygun) olacağı..   intihapta cereyan eden yolsuzluğu ispata hazır bulunduğumuzdan ..  ” Hacı Nuhzade Mehmet. Sf.416

Feridun Fikri (Devamla); “Eğin, namı diğer Kemaliye’de, Mebus intihabı için hariçten gelen tesirin (etkinin) şiddeti berveçhiâtidir (aşağıdadır); (Gelen telgrafı okuyor:) “Kazamızın mebus intihabı (seçimi) kaymakamımızın tesiri nüfuzu (nüfuzunu etki ettirmesi) ve hariçten Meclis’e (Kaza Meclisine) getirilen memur ve mütegallibenin celbi şiddetleri ile (zorbaların gelmesi sonucu olan şiddetle) açıldı. Hukuku meşrualarımızın (yasal haklarımızın) ayakaltına alındığı maalesef görüldü. İmza; Eğinli Sehlikzâde Hacı Ali Efendi. Sf.417  .. Buna müteakip (bunu takip ederek) Elâziz kasabası intihabadı açılmıştır. Telgrafı okuyorum; (Vali Elâzığ seçiminin Beyzadeye gitmekte olduğunu anlayınca Keban seçimine yükleniyor diyor:) “Vilâyetin gayri kanun vuku bulan teklifâtına tahammül edemeyen Keban Kaymakamı istifaya mecbur tutulmuş ve bütün şiddeti icra etmek üzere vekâlete bu gece Palu Kaymakamı gönderilmiştir. Sf.418 Arkadaşlar; Sabit Beyin bir sözü gayet mühimdi; bir mebus kazanmak için bir vilayeti feda etmek siyaset değildir.” Bu söz bâlâyı Meclise, fırka binalarının kapısına yazılacak bir cümlei mukaddesedir (kutsal bir cümledir). Bunu unutmayın!” 

Neşet Bey (Kangırı); “Vaktiyle senin amcana da Dersim’de böyle yapmışlardı.”

Feridun Fikri Bey (Devamla); “Şahıs mevzubahis değil, bir davayı avukat olarak teşhir ediyorum. Bu millet davasıdır. Bu usulü devam mı ettireceğiz, yani Valiler, Kaymakamlar böyle yumrukla mı intihap (seçim) yaptırmalı. .. İntihabadı kazanmanın da yolları vardır. … bu son zamanlarda muhtelif yerlerde intihabat (seçimler) bu tarzda oldu, bunlar çığır değildir. Kayseri’de Halk Fırkası namzeti (adayı) 77 rey almıştır. Müstakil namzet (bağımsız aday) 74 rey almıştır ve merkez kazasında azim bir ekseriyet (büyük bir çoğunluk) sandığa müstakil namzedin lehinde rey vermiştir. .. Vali cemali edeple (güzel! bir yüzle) sandığı açamıyor başına geleceği biliyor.  (Ve Keskin Belediye seçimleri hakkındaki telgrafı da okuyor.) “… belediye intihabadı (seçimleri) esnasında Belediye Reisi Fuat Efendi ve hempalarının (kafadarlarıyla, adamlarının) devri istibdatta (baskı devrinde, Abdülhamit devrinde) bir misline nadiren tesadüf edilen bir ceberutlukla (zorbalıklarla) intihabata müdahale edilerek cebren (zorla) rey almak, alamadıkları reyleri tehditle rey verdirmek, istinkaf ettirmek (çekimser oy kullandırmak), vücudu meydanda olmayan adamın namına rey vaz eylemek (oy verdirmek) gibi, her türlü yolsuz ve kanunsuzluğu irtikap eylediğine (yaptıklarına) dair.”  (Belediye encümeninden dört kişinin imzası var.) 

Feridun Fikri Bey (Dersim) (Devam Ediyor) (70 imzalı bir telgraf daha var, Ali Fuat Paşa’ya gelmiş, Feridun Bey okuyor:) “Gayemiz, bilcümle maksadımız (bütün amacımız) memlekette zulmün, itisafın (yolsuzluğun) değil, kanunun, hürriyetin hükümran olmasından ibarettir. Halk; kanı canı, malı pahasına elde ettiği nimeti Cumhuriyetten müstefit olmayacaksa… ” Sf.440

  Feridun Fikri Bey (Dersim) (Devamla); (Konya Kadınhanı’ndan da telgraf var. Okutuyorlar;) “Burada esaslı teşkilatı olmadığı halde kendisine Halk Fırkası Reisi süsü vererek veya bu kuvvetle Kaymakamı tehdit sevdasına düşen Belediye Reisimiz Rıza Efendi müntahiplerin (seçmenlerin) rey vermesine engel olduğu. Sf.422 (Devam ediyor:) “.. Alaşehir Belediyesi intihabatında (seçimlerinde) Jandarmanın sokakta adam dövdüğü ve zorla intihabat (seçimler) yaptırıldığı hakkında matbuatta (basında) bir telgraf görülmüştür. Uşak Belediye Reisi Mehmet Enver imzasıyla olacak. Bunun üzerine ne yapılmıştır? .. Bundan evvel de Giresun’da intihap olmuştur ve Meclis’e bir takım telgraflar gelmiştir. Telgraf; “Giresun Meclisi Umumi intihabatına davet edildiğimiz halde her nasılsa hükümet konağında Vali Beyin dairesinde rey (oy) atılması ilan ve tatbikine başlanması,  müntehibi sânilerin (delegelerin)  beşer onar makama celp ve kapılar sededilerek (makama çağırılıp ve kapılar kapatılarak) okuyup yazma bilmeyenlere, hatta alenen müstahzer (açıkça hazırlanmış) pusulalar verilip attırılması ve telefon hattının da kesilmesi ve müntehibi sânilerin (delegelerin) jandarma kuvveti ile susturulması...” Efendiler; Rica ederim memleketin her tarafından yükselen bu avaz (bağırtı) hakikât değil midir? Kayseri Valisi sandığı açmaz, Elâziz Valisi bütün kuvvetleri sevk eder. Bu yol yol değildir, gidiş değildir.” Sf. 423

(Vakit geçti, hitamı müzakere.)

 Alıntı: TBMM Zabıt Ceridesi Cilt: 43 (31.01.1925 / 14.02.1925) (TBMM Matbaası 1959 yılı 3. Baskı – Devre; 2, Sene; 2, İçtima; 55, Celse: 2, – Sf. 415 ile 423 arası) kitabından birebir alınmıştır.

BAKKAL’IN NOTU ⁽¹⁾ (1998): 1876’daki ilk Meclis’in Harput Mebuslarından olan Beyzade’nin telgrafının tek cümlesinde 94 kelime var, tekrarlanan kelime pek az bu cümlede 4 farklı zaman kullanılmış.