İkisi arasında geçen konuşmalar 30 sene gibi bir süre gizli kaldı. Bu gizli konuşmalar, ilk olarak Piers Dixon’un hayatı (Sir Percy Loraine) hakkında hazırladığı Duble Diplomat (Çifte Diplomat) isimli kitabında yer aldı ve daha sonra da “Hutcinson Yayınevi” tarafından yayınlandı. Piers Dixon’un dokümanları arasında, Sir Percy Loraine tarafından zamanın İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Halifax’a gönderilmiş olan bir telgraf da vardı. Telgraf, İngiliz tarihinin en önemli belgelerinden biri idi. Loraine, ölüm döşeğinde olan ‘diktatörle yaptığı bu mülakatı çok enteresan olarak nitelendiriyor. Bu belgede Loraine, Lord Halifax’a şunları yazıyordu:
“…. Huzuruna vardığımda, Ekselanslarını yastıklara yaslanmış vaziyette, iki doktorla, hemşirenin tedavisi altında gördüm. Ben girdiğimde başkan, önünde bulunan doktor ve hemşirenin dışarı çıkmasını istedi ve ihtiyaç anında kendilerini çağırabileceğini söyledi.
Ondan sonra, Ekselansları, benimle yavaş yavaş, dikkatlice konuşmaya başladı. Beni hiç bir zaman bana lâyık olmayan bir makamda görmek istemediğini (beni, daima bana en layık makamlarda görmek istediğini) ve buraya onun için çağırdığını söyledi. Hakkında arzuladıklarını gerçekleştirmem için çok ricada bulundu; kendisine müsbet bir cevap vermemi istiyordu.
Şüphesiz, ben geçmişte onunla çokça bir arada bulundum ve çok mülakatlar yaptım. Ama bu, son mülakatım olabilirdi O uzun ve maceralı hayatı boyunca beraber çalıştığı arkadaşlarından birçoğunu (kendisinden uzaklaştırarak) kaybetmiş ve yapılan tavsiyelerin de birçoğunu reddetmişti Sadece benim dostluğuma ve nasihatime güveniyor ve bu dostluğun pekişmesine ehemmiyet veriyordu.
Ben sanki Türkiye’nin başbakanıymışım’ gibi benimle, çok sade ve serbest bir şekilde meşveret ediyordu.
Onun bir başkan olarak, ölümünden önce, kendi makamı için birisini tavsiye etme salahiyeti vardı. Onun en büyük arzusu kendisinden sonra, Türkiye’nin Başkanı’ olarak onun vazifesini üzerine almam idi. Teklifi karşısında benim nasıl bir cevap vereceğimi bir an önce öğrenmek istiyordu.
Düşünceli ve sessizlikle geçen bir anlık sükûttan sonra; Ekselanslarına; “Bütün istek ve duygularımı kelimelerle anlatmaya yetkili değilim.” şeklinde cevap verdim. Gerçekten o anda çok şaşırmış bir şekilde düşünüyordum; hatırladığım kadarıyla yapmış olduğum mülakatların hiç birisinde bu kadar derin düşünecek derecede bir müşkilatla karşılaşmamıştım.
Ekselansları, yaptığı teklif ile sadece benzeri görülmemiş bir ikramda bulunmakla kalmıyor, aynı zamanda Majestelerinin (İngiliz Kralı) Hükümetine olan bağlılığını da izhar ediyordu.
Ekselansları, benim ömrümün büyük bir kısmını Majestenin Hükümetinin hizmetinde geçirmiş olduğumu biliyordu.
Ben hâl-i hazırdaki işimde, birkaç sene daha çalışmayı ümid ediyordum. ‘Ekselansları ise, şimdi benden kesin bir cevap istemekteydi. Kendilerine şu cevabı verdim:
“İdari işleri iyi yapıp yapmayacağımdan şüphe ediyorum. Türkiye’nin cumhurbaşkanlığını yüklenmek mes’uliyeti ile İngiltere büyükelçiliği arasında çok büyük fark vardır. Tecrübe ve kabiliyetlerimin, ancak elimdeki işi yürütmek için aranan imtiyazlar olduğunu biliyor, bunun için, kesin bir şekilde ve üzülerek teklifinizi kabul edemediğimi bildiriyorum…”
Ben konuşmamı bitirdikten sonra ‘Ekselansları’ çok heyecanlandılar ve yatağına tekrar döndü, hizmetinde bulunan hemşireleri çağırdı (ve derin bir uykuya daldı.).
Ekselansları ikinci defa konuşmaya başlayabildiklerinde, kendisine bildirdiğim kararda etkili olan hususları idrak ettiğini söyledi. Durumu henüz, verdiğim cevaptan çok üzüldüğünü söyleyebilecek kadar iyi idi. Benden başka bir cevap alamayacağını anlayınca, ‘başkanlık’ için İsmet İnönü’yü tavsiye etti.
Atatürk sonra, dirseklerine dayanarak doğrulmaya çalıştı ve ellerimi sıktı; gelecekte Britanya ve Türkiye ilişkilerinde faal roller oynayacağımı belirterek teşekkür etti ve kendinden tekrar geçti.
Bu teklifi reddedişimin isabetli bir karar olduğunu düşünüyorum.
Eğer yapmış olduğum teşebbüslere dair ‘Ekselanslarından teyitli bir mesaj alabilirsem çok müteşekkir ve mesrur olurum.
Lütfen, Kral’a bildiriniz.»
Martin Gilbert Sf. 248, 249, 250
Alıntı; Kemalizm – Abdurrahman Dilipak, (Beyan Yayınları, 3. Baskı 1988, Sf. 248 ile 250 arası) kitabından birebir alınmıştır.
Bir Cevap Yazın