Bilgi Bakkalı

(6 Mart 1923 Tarihli Gizli Celsede Lozan’ın Musul Meselesi Görüşülüyor:)

Mustafa Durak (Erzurum); … Biz İnönü Zaferini bin kişi ile yapmıştık, bunlarda derme çatma bir takım çetelerden ibarettir. … dört bin kişi ile zafere nail olmak  … İkinci İnönü zaferini yaptığımız zaman, zannıma (kanaatime) göre, on altı bin kişi ile yapmıştır.  Zannedersem on altı bin kişinin içinden hemen üç bin kişi kadar muntazam asker mevcut değildi.   Musul gayet mühim (önemli) bir meseledir. .. Çünkü orada bir Kürdistan teşekkül etmiştir. Kürdistan ahvali, gayet nazik ve gayet fena ve gayet mühimdir… burada birbirimizi aldatmayalım.” (Burada 1913 Bitlis Kürt İsyanından bahsediyor ve devam ediyor:) “Efendiler 1329’da .. Kürdistan’ın ufak bir yerinde bir isyan meydana geldi… Ben de o zaman oralı idim… Selim idam edilirken bir şey söylemişti, pek acıdır. Ne çare memleketimizin derdidir, söyleyeceğim. Bunu bendenize söyledi ve bir arkadaşım da orada idi. Demişti ki; “Ey Türkler! Beni idam edeceksiniz; ediniz. Fakat memleketimizdeki idareden utanmıyor musunuz?” Bu kadar yerleri verdiniz ne kadar yerleri şuna buna hibe ettiniz, o vakit ki (o zamanki) idareyi hepiniz bilirsiniz. Bunda bizim de bir kusurumuz vardır diye söylemiyorsunuz…  … Bitlisliler demiştir ki efendiler; bir Bitlis’i bize veriniz, bir de başımıza siz kontrol koyunuz, biz sizden ziyade iyi idare edemezsek o vakit başımıza vurunuz!” … Meselâ Selim’e bu sözü söyleten idaresizlikti.    Efendiler dertlerimi söyleyeceğim, çünkü tarih hiç olmazsa beni cezalandırmasın, tarih bana lanet etmesin.”       

  Yusuf Ziya Bey (Bitlis); (Musul’un öneminden bahsediyor:)  “.. Sesimi tarih dinliyor. Arkadaşlar ben Kürt’üm. Fakat Türkiye’nin şaraifini (şerefini), Türkiye’nin terakkisini (gelişmesini), temenni eden Kürtlerdenim. (Alkışlar)  Esbabı (sebebi) ise lisanım, bana şeref veren lisanım okur-yazar olmaklığımdır. Bu ise kendi kavmim olan Kürtlerin değil Türklerindir. Bunun için Türklerin tealisini (gelişimini)  isterim. Türklerin şereflenmesini isterim. … Türklerle Kürt teşriki mesai (iş birliği) ederek yaşamazlarsa, ikisi içinde akıbet (sonuç) yoktur. .. benim gibi Türkleşmiş olanlar buraya çekilecek, fakat Kürtler birbirini boğacak, azim (büyük) bir cidal (kanlı hesaplaşma) başlayacak.”

(Yusuf Ziya Bey Şeyh Sait isyanında isyancıların liderlerinden biri olacak)

Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri (Ankara); .. Lüzumu kadar tenkit (eleştiri) yapılmış olduğu kanaatindeyim. Herhalde çok müzakerat (görüşmeler) ve münakaşattan (tartışmalardan) iyi bir netice çıkmayacaktır. Müzakerenin kifayetini arz ettiğim takririmin kabulünü teklif eylerim. … Heyeti Murahhasamız makul ve akıl ve feraset dâhilinde hareket ettiğinden dolayı, müzakereyi kat’ etmediğinden (kesmediğinden) dolayı ve memleketi harbe sürüklemediğinden dolayı mı Heyeti Murahhasayı tenkit edeceğiz? Böyle mi memleketi idare edeceğiz Ali Bey Efendi?”   

Ali Şükrü Bey (Trabzon); “Söyleyeceğim.”

Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri (Devamla); Bir haftadır söylüyorsunuz, memleketi zarardide (zarar gören) ediyorsunuz. (Gürültüler) 

Ali Şükrü Bey; “Kimseyi ithama (itham etmeye. Zan altında bırakmaya) hakkınız yoktur!”    

Hakkı Hami Bey ( Sinop);” İstirham ederiz. Meclis’te emniyet (can güvenliğini kast ediyor) yoksa söyleyiniz; Mecliste emniyet yok mudur?”  

Ali Rıza Bey (Kars); “Bütün Meclis Paşa’nın müdafiidir (savunucusudur). Size ne oluyor?”   

Reis (Ali Fuat Paşa); “Meclis her vakit emniyeti muhafaza eder.”  

Ali Şükrü Bey; “Emniyeti şahsiye (şahıs güvenliği) mefkut (tutuklu) mudur?”          

Ziya Hurşit (Lazistan); “Sonuna kadar söyleyeceğiz, katiyen kimse sözümüzü kesemez. Usul hakkında söz istiyorum.”  

Reis; “Usul hakkında söz yoktur.”  

Ziya Hurşit Bey; “Yalnız Paşa Hazretleri herkes söylediği sözün vatana hizmet olup olmadığını kendisi bilir. Hiç kimseden ders almaya ihtiyacı yoktur.”    

Haydar Bey (Van); (Musul’da valilik yapmış uzman bir kişi:); … Müstemlikâtında (sömürgelerinde) yüz milyonlarca Müslüman bulunan İngiltere İslam ittihadından (birliğinden) korkmaktadır. … Efendiler zaferimiz İngiltere’yi sarstı, … fakat meyus etmedi. İngilizler yine entrikasını tatbike devam etti. Musul Vilâyetinin on yedi kazası vardır. On altısı Kürt ve Türk’tür, yalnız bir kazada Arap, Süryani, Geldaniler vardır.  Musul’da mamur olan altı bin köy vardır. Ahalisi Türk ve Kürt’tür. Altı yüzü Geldani ve Nasturî’dir.” 

(Konuşmak isteyen çok sayıda insan varken Reis oylama yaparak görüşmeleri bitiriyor:)

Alıntı: TBMM Gizli Celse Zabıtları IV – İş Bankası Yayını, (Sf. 156 ile 181 arası) kitabından birebir alınmıştır.