Bilgi Bakkalı

(Fahrettin Altay’ın Notlarından)

Öğle vakti Başbakan İNÖNÜ, Meclis Başkanı General Kâzım Özalp, Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya, Savunma Bakanı Zekai Beylerin katıldıkları toplantıda Menemen Vakası konuşuldu. Bu konuşma bana bir talimat mahiyetinde olduğundan not ettim. Şimdi tarihî bir belge olarak bu notları aynen naklediyorum:

İsmet Paşa – Şarktaki şeyhlerin Ermenilerle nasıl birleştikleri vesaire hakkında Divanı Harbe mâlûmat (bilgi) verelim; daha evvel bir tertip olduğu aşikârdır. Köylüler bir jandarma karakolunun basılmasını teklif ediyorlar, bunlar jandarma ile ilişkimiz yoktur diyor. Kuvvete çarpmak istemiyorlar, sonra bir subayı vuruyorlar, irticai bir hareketle büyük bir halk kitlesini elde etmek istiyorlar, askeri de tabiatı ile alacaklar. Şeyh ve halifelerle ne vakit görüşülmüştür? Teşkilâtı ele alalım. Rovelverle vurulmuş olması ahali tarafından vurulduğunu gösteriyor. Tetkiki lâzımdır

Gazi Hazretleri: Politika menba-ı umumidir? Esas tetkikat bu olacaktır. Ceza edilemeyen kesif yerler de örfen dağıtılmalıdır, mahkûm olanları birer ikişer tecziye etmelidir, hepsi nihayete bırakılmamalıdır, en az kabahatli seyirci kalmış Menemen halkı orayı terk etmelidir. Hepsi müttehimdir (itham altındadır). Balıkesir de Sururi Efendi Kıbrıs’a kaçacak, tevkiften bırakılıyor. Vehbi Bey intihap (seçim) zamanında ben burasını bırakıp çakacağım demiş, Sururi şimdi irtica aleyhtarı oluyor, hâlbuki bütün halk onun mürididir. Abdülgafur da böyledir. Şimdiye kadar malûm olan siyasî halleri, bu meselede alâkadar olduklarına delil-i kâfidir. Son Posta, Yarın gibi gazeteler Hükümet aleyhine müteveccih (yönelik) ne kadar menfi anasır (olumsuz unsurlar) varsa hepsine cüret ve cesaret vermek için ve hercî-bâd-âbad (her ne olursa olsun) hükümet-i hâzırayı düşürmek için efkâr-ı umumiyeyi (kamuoyunu) ne kadar bozmak lâzımsa bozmuşlardır. Hükümet, korkulacak birşey değildir fikrini vermiş ve körüklemişlerdir. Onların cesaretini takviye eden avamilden (sebeplerinden) bu gazete mesul müdürleri Divan-ı Harb’e gelmelidir. Terakkiperverleri’in bir kısmı behemehâl bu siyaset içindedir. Fethi Bey değildir. Kâzım Karabekir Hüradam’da imzasız makaleler yazmaya başladı. Hükümeti düşürmek için bir harekettir. Şimdiye kadar çıkaramaması ve şimdi çıkarması cüret ve cesaret-i umumiyeyi artırmaya sebeb olmuştur, bu gazetecilere de temas etmek ve hiçbir şey yapılmasa bile Divan-ı Harp’te sorguya çekmek lâzımdır. Ali Seydi’nin babası Nakşibendî’nin şeyhlerindenmiş, kendisi de ona bağlıymış, Osman Şevket Paşa da oranın müridi imiş. Bunlar Nakşibendi yapmak emelindedir. Müritler şeyhe bilâ-kaydü şart itaatla mükelleftir, bu sebeple daha fenadır. Artık bu adam bu işte kalamaz. Ona da Divan-ı Harp’te sormak lâzımdır? Şeyhin kimdir? Kaç mürit yetiştirdin? Zabitan içinde müritlerin kimlerdir? Seydi Bey’e de aynı şey yapılmalıdır. Bu tarikatı ekraze etmek (ecrase etmek, baskılamak). Pek çok müritten bahsolunuyor bunların hepsi korkunç olamaz fakat konvektü olanlar mussırdır (ısrarcıdır), herşeyi yaparlar.”

İsmet Paşa: “Konvenkü olanlara hıyanete alet oldukları ikna ve ihsas etmelidir ki manen itham edilmiş olsunlar. Serbest Fırka’nın bunların rüesası (reisleri) ile bir itilâf yaptıklarını arayıp çıkarmalıdır.”

Gazi Paşa: “Menemen belediye reisi aynı zamanda Türk Ocağı reisidir. Nutkunda şu cümle varmış: “Bu bir hadisedir ki Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı lekelemek için tertip olunmuştur.”

İsmet Paşa: “Fransızların neşriyatı: Gâzi ve İsmet Paşalar Serbest Fırka’yı ezmek için bunu tertip ettiler. Doğru mudur diye soruyorlar, bu bir propagandadır.”

Gâzi Paşa: “Kısa zamanda bu işi bitirmeli, herşey çıkmazsa da zararı yok ayrı bir safha olur.”

Kâzım Paşa: “Nakşibendi teşekkülü siyasidir, bütün isyanlar bunun hareketi ile başlamıştır. Abdülhamit de bundandır. Eski ihtilâllerde öne düşen şeyhler hep Nakşibendi’dir. Bu malûmatla Divan-ı Harp bu isyanı yapan bu tarikatın siyasî olduğunu ve tekkeler kapandıktan sonra faaliyetlerinin bir irtica hareketi olduğunu tesbit eder, şeyhleri mevkufen (tevkif edilmiş olarak) mahkemeye alır. Tarihi anâneler böyledir. Tekkeler ya mektep yapılmak yahut yakılmalı. Bunlarla irtibatı olan diğer şahıslar da etraftan celb edilmelidir. Gazeteler hakkında da çok şiddetli muamele yapılmasını politik bulmam. Bunu daha tedrici ve daha sakin bir zihniyetle yapmalıdır.”

Gâzi Paşa: “Paşam, hürriyet asrında mevkute (yayın) sahiplerinin yerleri mahpesler değildir. Yarın 6 Kânunu Sâni gibi sözler çok mühimdir.”

İsmet Paşa; “Bunlar derlerse ki, benim sözüm bu kadar ağırsa ya Fethi Bey’in söylediği sözler daha mı hafif?

Gâzi Paşa: “Onlar hatalarını anladılar sustular. Fakat bunlar devam ediyorlar ve bu yazıları yazdıranlar ve talimat verenleri söyleriz diyorlar. Gelsin söylesinler. Gazetecilik yapanlara hürriyetin, matbuatın (basının) böyle olmadığı, Divan-ı Harpte sorguya çekilmekle anlatılmalıdır.

Şükrü Kaya: “Bayburt ihtilâlinde askerimizi kesenler Nakşibendilerdi. 31 Mart Vakasında Vahdeti de Nakşi idi.”

Kâzım Paşa: Bitlis’te de büyük bir isyan oldu idi. Bozkır isyanını yapanlarda da Nakşibendiler vardır.

Gazi Paşa: Bu teşekkülde kadın mensuplar meselesi de mühimdir, bunlara müsamaha etmek doğru değildir.

İsmet Paşa: Başkumandana seferde idam salahiyeti verileceği Teşkilât-ı Esasiye’ye (Anayasa’ya) girmelidir. Bunda idam cezası meclise aittir.

Zekâi Bey: Böyle bir kanun vaz’ı (çıkartılması) Teşkilâta Esâsiye’ye muhaliftir, amma Meclis çıkarmıştır. 595 sayılı kanundur.

İsmet Paşa: Teşkilâta Esasiye menafidir (aykırıdır), idam cezasından bahsedilmemiştir, icra edilemez.

Gâzi Paşa: İdam cezasını Meclis tasdik etsin. (Buna karar verildi).

Menemen ve malûm köyler ahalisinin kâmilen tehcirini Gâzi Paşa çok şiddetle ileri sürüyordu. İsmet Paşa muhalefet ediyor, mahzurlarını sayıyor, Kâzım Paşa ve Şükrü Kaya, İsmet Paşa ile beraber, Fakat Gâzi musır (ısrarcı) olmakla beraber kış geçinceye kadar kalanlar diye mühlet veriyor ve müzakereyi şöyle hülâsa ediyorlardı

1- Vaka (olay), irticai, mürettep (düzenlenmiş) ve siyasidir. Umumi veya mıntıkavi midir? (Bölgesel veya genel midir?)

2-Nazarımız yalnız bir mıntıkaya münhasır kalmayacaktı!

3-Alâkası tebarüz edenler (ilgisi bariz veya açık olanlar) tecziye olunacaktır (cezalandırılacaktır), kesif muhitler (yoğun yerler) dağıtılarak temizlenecektir.

4-İdam cezaları beklemeksizin kısım kısım derhal tatbik olunmalıdır. (Meclis tasdik edecektir)

5-Menemen ve alâkadar köylerin sorumlu ilân edilmesi ve gayrimeskûn (oturulmaz, isk3an olunmaz) hale konması için hususi kanun çıkarılacaktır.

6-Kadın mensuplar mühimdir, müsamaha olunmamalıdır. (Balıkesir’de Şeyh Halil’den sorulsun)

7- Bu meseledeki esas siyaset bütün alâkadarlara lüzumu gibi anlatılmalıdır. (Radikal ve ibret verici misal olacak icraat).

8- Muamelât-ı zatiye Şefi Osman Şevket ve Ali Seydi Beylerle daha bu gibiler tahkike (araştırmaya) tabi tutulacaktır.

9- Üçüncü maddenin 2. fıkrası için şu manada kanun maddesi ve onan tatbiki lâzımdır Örf! Divan-ı Hap lüzum gördüğü kimseleri memleketin bir mahallinden diğer mahalline muvakkat veya daimi olarak tedip (edeplendirir, sürgün) eder, uzaklaştırır. Mahal tayininde hükümetle mutabık kalır.

10- Şeyhlik ve müridliğe fiilen müdavim oldukları (devam ettikleri) sabit olanlar hakkında ağır ceza tatbiki için kanun.

11- Son Posta, Yarın, Köroğlu, Hür Adam, Yeni Asır gibi gazetelerin tesir dereceleri aranmalı ve ona göre muamele yapılmalıdır. Kâzım Karabekir’in Hür Adam’a makale yazması şayan-ı dikkattir.

12- Menemen belediye reisinin nutkundan silinen (Vasıf sildirmiş) cümlelerin maksadı araştırılacaktır. Balıkesir’de Vehbi Bey, Ali Hikmet Paşa’ya “Asker ateş etmezse ne yaparsınız. Biz onlara karşı göğsümüzü açarız.” demesi şayan-ı dikkattir. Antalya’da askere taş, sandalye atanlar kimlerdir? Şeyhler midir? Abdulkadir Kemali’nin adamı ile tekbir, bayrak gibi şeyler var mıdır, araştırılacaktır. Feneryolu’nda Bağdat Caddesi’nde Hüseyin Paşa köşkünde mukim (oturan, ikamet eden) Bedîrhaniler’den Kürt Hüseyin Paşa damadı Erkan-ı Harbiye miralaylığından mütekait (emekli) ve halen sigorta müfettişi Fevzi üzerinde dikkatle durulacaktır. Fevzi Bey’e Şeyh Esad’ın halifesi diyorlar. Abdülkadir Kemali’nin takibi lâzımdır. Aydın eski belediye reisi Mehmet Emin Bey halkçı ve metin bir zat idi, istifa ettirilmiş. Şimdiki Halk Fırkası Reisi Adnan Bey (Menderes) evvelce Serbest Fırka Reisi idi, anlayışlı bir gençtir.

Toplantı bitti. Ayrılırken İsmet Paşa bana şunları söylüyordu:

“Bir kimse, gazetesinde fena beyanat yapar, fena fikir neşrederse çağırıp tahkik etmeli, hüviyeti tesbit olunmalıdır. Divan-ı harp aleni olur, lüzum görürse hafi (gizli) celse yapar. Menemen müdde-i umumisi niçin ilk tahkikat yapmamış ve rapor almamış? Onu da sıkıştırmalı. Şeyhlerin eski reislerini sormalı. Sonra tekkeler kapandıktan sonra faaliyet yaptı mı yapmadı mı? Balıkesir’de eski şeyhler kimlerdir? Sururi’nin üç aylık evrakını oğlu yakmıştır. Paltosunda Kıbrıs kâğıdı çıkmış. Şeyh Esat Erbilî de menfi bulunmuş, oradaki teşkilât kimlerdi?”

Notlarım bu kadardır. 27 Ocak’ta Atatürk İzmir’e geldi ve kendilerini Alaşehir’de karşıladım…»

Fahreddin Altay, 10 Yıl Savaş ve Sonrası. Sf. 344, 348’e kadar

Alıntı; Kemalizm – Abdurrahman Dilipak, (Beyan Yayınları, 3. Baskı 1988, Sf. 344 ile 348 arası) kitabından birebir alınmıştır.